Dùn-Àluinn : no an t-oighre 'na dhìobarach

DUN-ALUINN

DUNALINE

OR

THE BANISHED HEIR

BY

JOHN MAC CORMICK

EDITED BY M. MAC FARLANE

PAISLEY: ALEXANDER GARDNER

ptrblishrr bg <^|Tpoxntmmt to the late QCttctn Victoria

i3UbTUiN COLLEGE UBKaK^C
CHEISTJSUT HILL, MaSSc

DUN-ALUINN

NO

AN T-OIGHRE 'NA DHIOBARACH

L£

IAIN MAC CORMAIC

FO LAIMH CHALUIM MHIC PHARLAIN

PAISLIG: ALASDAIR GARDNER

Clodh'bhuailtcar do 'n Bhan-ri^h Victoria nach vtaircann

n 2.

LONDON :
SIMPKIN, MARSHALL, HAMILTON, KENT & CO., LMD.

ALEXANDER GARDNER, PRINTER, PAISLEY
1912

CLAR-INNSIDH.

TAOBH
CAIBIDEIL DUILLEIG

I. — Leahaidh-hcns na Baintigheama, - - 9

II. — An Triath 's an Oighreachd, - - 19

III. — Biiaireas is Bròn air Fear-an-Dmn, - 29

IV. — Cailean Og is Màiriy - - - - 39

V. — Eachann a Phaca, - - - - 47

VI. — Thachair an da Bhonn Odhar air a Cheile, 55

VII. — Mort 'sa Bheinn-sheilgy - - - 69

VIII. — Co Mharbh Seumas Weldon ? - - 79

IX. — Cailean Og *ga Fhdgradh, - - - 90

X. — Cailean air Chomhach, - - - 98

XI. — Brionglaid an Tigh a Chlachain, - 108

XII. — Thugar ionnsuidh air an Dun, - - 118

XIII. — An Sluagk air an Uilinn, - - - 128

XIV. — Am Ministear Mor a' Cur Dheth, - 136

XV. — Am Ministear Mar a Cur Tuillidh Dheth, 147

XVI. — Cnuasachd Or aid a Mhinisteir Mhoir, - 155

XVII. — Am Marsanta Gallda air Chall, - - 164

XVIII. — Fathunn air Cailean, - - - - 172

/ 1 P /

CLAR-INNSIDH.

TAOBH

CAIBIDEIL

DUILLEIG

XIX.-

^Mòd 'san Fhàsach, - - -

- i8o

XX.-

—Tunis an Aigh, - - - -

- 198

XXI.-

—Cailean air Tilleadh, - - -

- 207

XXII.-

—Sean Ed I as air Urachadh, -

- 215

XXIIL-

—Air Aoigheachd *san Uaimh,

- 225

XXIV.-

—Snaim air a Fuasgladhy

- 233

XXV.-

—Bàs is Tdrradk Dhùin-Aluinnj

. 241

XXVI.-

—An La air Togail, - - -

- 248

XXVII.-

—Soraidh do na Gaisgich,

. 258

DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL I.

LEABAIDH-BÀIS NA BAINTIGHEARNA.

'S E leabaidh bàis màthar a bh' ann. Bu
ghoirt na briathran a labhradh. Bu trom an
sgàil-bhrat a leagadh air na bha 'n làthair
ag eisdeachd an seòmar àrd Caisteal mòr
Dhùin-àluinn.

*'A Chailein, a Chailein ! Tha mise gad
fhàgail fèin 's do naoidheag pheathar. Chunn-
aic mi moran ; dh'fhuiling mi moran ; is
ghiùlain mi moran re mo làithean. Cha
do ghiùlain caraid no coimheach m' uallach
no mo thrioblaidean diomhair - sa. Cha
d' aithnich each riamh mo dhoilgheasan.
Chuir mi sgàil an aoibhneis thairis orra,
nuair bu truime an cudthrom is nuair bu
ghoirte am beum. Ach, a ruin is aona mhic

2

lo DUN-ALUINN.

mo chleibh, lub, mu dheireadh, mo ghlùinean
laga fo n eallach throm, agus gheill mi do 'n
uallach. Ruith mi mo reis 'san t-saoghal,
is tha mi aig ceann mo shlighe an tir nam
beò. Cha 'n 'eil ionndrainn as mo dheidh
san fhàsach so ach thusa mhàin, a Chailein,
a ruin — a ruin mo chridhe — agus do phiuthar
bheag. Do phiuthar bheag nach fhaca
fathast an da uisge mara, is air nach do
mhùthaich ach gann solus na h-aona gheal-
aich/'

** Bha mise anns an rathad, a Chailein.
Bidh tusa anns an rathad, cuideachd. Nuair
a dh' fhalbhas mise, 's a chi thu mi fo 'n fhoid,
thoir an aire dhuit fein. An earail sin tha mi
a' toirt ort : thoir an aire dhuit fein. Dean
do dhicheall air son do pheathar ; ach thoir
an aire dhuit fein. Tha sibh le cheile
anns an rathad. Cuimhnich mo bhriathran,
a Chailein : thoir an aire dhuit fein."

Sheas Cailean og Dhùin-àluinn aig taobh
leabaidh-bàis a mhàthar. Bha dhà làimh
paisgte air uchd a bha gluasad fo fhaireachd-
ainnean a chridhe bhriste, bhruite, ghoirt,
mar a ghluaiseas doineann nan speur an
cuan roimh làimh. Bha na deoir fhrasach
a' sileadh r' a ghruaidhean, is neagaid aige
le trioblaid thruim.

LEABAIDH-BAIS NA BAINTIGHEARNA. ii

'* Na cuireamsa ciiram oirbh, a mhàthair.
Ged is iomadh uair cadail a chaill sibh air
mo thàilleamh le mo ghoraiche is le m'
amaideachd, cha 'n 'eil mi cho faoin is nach
leir domh ni is leir do na coimhearsnaich.
Na biodh coram oirbhse, mhàthair mo ghaoil,
air mo shonsa. Is mise mhàin a dh' ionn-
drainneas sibh. Bha sibh 'nur cùl-taic dhomh
an am nan cas. Chuirinn earbsa asaibh
nuair bhithinn air sHghe na h-amaideachd, is
ghabhadh sibh mo leisgeul air cho dona
's gu m biodh mo chionta. Ach nuair chaill-
eas mi sibhse, mhàthair, co tuillidh a sheasas
an làrach 'nur n-àite dhomh ? Nach coma
dhomhsa an saoghal 'nur deidh. Ach na
bithibh fo chùram air mo sgàth. Bheir mi 'n
aire dhomh fein. Nuair a dh' fhalbhas sibhse,
cha 'n 'eil ann a bheir comhairle màthar
dhomh. Cha 'n 'eil, a mhàthair ; cha 'n 'eil."

" Gleidh do mhisneach, a Chailein. Tha do
dhleasnas agad r' a dhèanamh 'san t-saoghal.
Seas air cul do pheathar. Cum suas air a
sgàth, an dilleachdan mi-fhortanach, a tha
cheana gun athair, faodaidh mi ràdh, agus'a
bhitheas am màireach, roimh ghlaodh nan
coileach, gun mhàthair ris an dean i sodan is
briodal. An dràsd cha 'n fhairich mo leanabh
a call, a' mànran gu neoichiontach an uchd

12 DUN-ALUINN.

coimheach. Ach thig an latha air an ionn-
drainn mo naoidhean maoth a màthair
chaomh, a Chailein, a mhic, a mhic ! "

*• Faic thusa a coir aig t' aona phiuthair,
ma gheibh sibh le cheile saoghal. Pos Màiri
is cuir do phiuthar air a cùram an dràsd."

*'Tha mise 'gur fàgail le cheile mar dhill-
eachdain ; agus slàn leibh, a Chailein, a mhic
— aona mhac is aona nighean mo ghràidh
's mo ghaoil ! "

Bha làrach muladach an seòmar àrd tigh
mòr Dhùin-àluinn. Cha robh sùil thioram
fo chromadh nan spàrr. Cha robh gnuis air
nach robh trioblaid. Cha robh uchd nach
robh a' gluasad le osnaich a' bhròin. Cha
robh cridhe nach robh leòinte le saigheid
a' bhàis ; is cha robh neach nach d' fhairich
gu trom, trom a' bhuille ghoirt a bha ri
tuiteam gun dàil air Dùn-àluinn is air a
shluagh lionmhor, bàigheil, blàth-chridheach,
tlusail.

Thàinig gnog do 'n dorus. Thionndaidh
gach aghaidh ris an fhuaim le clisge. Theann
an còmhlan air an ais a dheanamh rathaid
do 'n leigh a dh' ionnsuidh na leapa. Ghlac
na h-uile misneach gu 'n toireadh a dheagh
sgil mu 'n cuairt an te bha ga tonn-luasgadh
'san leabaidh le an-fhurtachd an fhiabhruis

LEABAIDH-BAIS NA BAINTIGHEARNA.

13

thruim a bha toirt rudha lasanaich theth 'na
gruaidhean mine, suairce d' am bu dual bhi
sgèimheil, glan. Chuir e 'n teas-mheidh 'na
beul is leag e chorragan gu blath, caomhail
air caol a diiirn, is an t-uaireadair air bois na
làimhe clì. Bha buille chas, gheur aig an
fhuil 'na cuislean, is a h-uile buille toirt bean
Dhùin-àluinn na bu dlùithe air ceann na
slighe bha dol a steach do 'n t-slorruidheachd
bhuain gun chrich.

Sheall an leigh air an teas-mheidh is chrath
e a cheann. Chuir e a làmh fhionnar air a
bathais is thionndaidh e gu falbh gun ghuth
a ràdh.

''An dean sibh dad idir air son mo
mhàthar ? " arsa Cailean an guth tacte, briste
le bron. "Am bheil ur sgil g-un fheum ?
Nach sàbhail sibh dhomh i — mo mhàthair,
mo mhàthair — ma tha 'n comas is lugha air ?
No am bheil sibh am beachd gu 'm falbh
a' mhàthair is fèarr air an t-saoghal uile, is
gun a leigheas ann ? Ciod è tha sibh ag radh?
Bruidhinnibh. Thugaibh fuasgladh dhith.
Aon latha eile fein de shineadh air a saoghal,
ni e toilichte mi. Aon latha ! Direach aon
latha ! "

Cha robh cridhe bha stigh nach robh an
impis sgàinidh. Cha robh sùil nach robh

14 DUN-ALUINN.

a' taomadh nan deur. Cha robh ceann nach
robh air cromadh le cudthrom a' bhròin.

*' Biodh agadsa foighidinn is misneach
mhath, a Chailein, a ruin. Tha tinneas do
mhàthar os cionn mo sgil-sa. Cha toir sgil
shaoghalta fuasgladh dhith. Thug sinn uile
a h-uile h-oidhirp a b' fhèarr ; ach tha i nis
an làmhan is àirde agus is cumhachdaiche na
làmhan saoghalta. Bi thusa, ghràidh, treun
an am a' chruadail. Dean thu fein gu duineil
ris an eallach. Cha deach uallach air duine
riamh nach d' f huair e neart g' a ghiùlan.
Leig dhiot am bron ; glac foighidinn, is na
bi cur feirg air an Ti a chruthaich sinn uile.
Theid sinn uile air a' cheart taobh a tha ise
dol, is cha 'n 'eil fhios aig a h-aon againn air
an uair seach a' mhionaid. Slàn leibh uile."

Dh' fhalbh an seann leigh, a fhreasdail
aig iomadh leabaidh breith is bàis anns an
sgireachd. Dh' f has a cheann Hath am measg
an t-sluaigh anns an do thuit a chrannchur
nuair bha e gle òg. Dh* fhàg e bheannachd
mu dheireadh aig Baintighearn Dhùin-àluinn,
is chluinnteadh a cheum trom, bho chridhe
briiite, dol slos an staidhir. B'aithne dha i
bho thoiseach a làithean. B' aithne dha a
pàrantan roimhpe. Chunnaic e i a' fas bho
bhi 'na caileig bhig, aotruim, laghaich, gu bhi

LEABAIDH-BAIS NA BAINTIGHEARNA. 15

*na h-inghin shnasmhoir, fhinealta, speisealta,
air an robh gach àrmunn euchdmhor 'san
dùthaich an geall, is an eud r'a cheile air a toir.
Chunnaic e i an latha mi-fhortanach ud a
chaidh snaim a' phosaidh oirre ri fear Dhuin-
àluinn. Chunnaic e gach crois a thàinig 'na
rathad riamh ; gach neul dubh, tubaisteach a
chuir dubhar air a gnùis aoibhnich, 's a chuir
campar air a h-inntinn neo-amharusaich, agus
dorran air a cridhe sèimh, seirceil, seunail.
Chunnaic e an oidhche ud ceann a saoghail
air teachd, a h-àmhghairean 's a trioblaidean
air tighinn gu crich, agus smal dubh a' bhàis
air leus-mara an onaranaich, an fheumnaich,
*s an allabain.

B' e 'n deagh eolas a bh' aige air droch
chàradh na mnatha maithe a chuir a leithid
de shaigheid ghoirt an cridhe an t-seann leigh,
a chaidh ainm air a bhàighealachd, air a
cheanaltas, is air a chneasdachd, far nach
rachadh a shloinneadh gu bràth.

Bha tosd an seòmar na h-easlaine, agus
chluinnteadh an t-oibreachadh goirt a bha
air an te a leagadh a sios cho iosal.

*' Am bheil sibh na s fèarr, a mhàthair ? "
arsa Cailean, 's e cromadh os a cionn, is
reachd goirt na mhuineal.

*'Cha 'n eil, cha 'n eil, a ruin. Cha bhi

i6 DUN-ALUINN.

fèairrde ormsa am feasd. An do thill
Seònaid ?"

'* Thill," arsa Cailean. ''So agaibh uisge
Tobar an t-sonais. Olaibh e is bithidh sibh
na s learr.

** Am fac i beothach beò ? " ars ise, is
chiteadh an cùram a bha 'na gnùis.

Cha d' thubhairt duine guth.

** Is dogh nach fhaca. Cha 'n eil manadh
tighinn bhuaithe orm. Tha mi striochdte ri
m' staid. Tha mo dhochas làidir, is cha 'n eil
mo shùil an deidh an t-saoghail."

An ceann greis dh' iarr i 'n sgàil a thoirt
bhàrr na h-uinneig a chum s gu 'm faiceadh i
an sealladh mu dheireadh, le soillse nan reul,
de mhullach nam beann taobh thall Loch
Sionaba, far an do thogadh i fein agus dusan
glùin de a muinntir.

*'0, Bheinn-ghlas, a Bheinn-glas ! Nach
iomadh latha toilichte thug mi a' cluich
mu d' bhruthaichean ! 'S a Shraith-bhàin,
a Shraith-bhàin, nach trie a shiubhail mi do
chòrsaichean, a' trusadh nan dithean s nan
sobhraichean, nuair nach robh fios agarn
ciod è bu chiall do n t-saoghal ! Och, och ! ''

Leag i a ceann air a' chluasaig, is tharruing
i osann bho ghrunnd a cridhe. Bha e coltach
nach biodh an teachdaire fada gun tighinn, is

LEABAIDK-BAIS NA BAINTIGHEARNA. 17

cha robh neach a bha stigh nach b' e mhiann
bhi frithealadh dhith a leigeil fhaicinn a
ghràidh.

Chualas ceuman trom a nios an staidhir ;
agus CO thàinig a steach ach fear Dhuin-
àluinn. Gun a chomhdach uachdair a chur
dheth, is gun fhacal a sgoltadh ri neach a
bha 'n lathair, choisich e gu socrach, sàmhach
gu taobh na leapa. Chunnaic e le shùilean
nach robh a' chrioch fad as, agus, rud a chuir
ionghnadh air cuid de na bha n lathair,
thàinig tiomachadh mor air.

*' Ciod-e-mar tha thu, Mhor, a ghaoil ? "
ars esan an guth critheanach blath.

Bhogaich na briathran gach cridhe bha
stigh. Bha iad eolach air caitheamh-beatha
fear Dhùin-àluinn; agus Hon iad le ionghnadh
air faicinn na buaidh a bh' aig leabaidh bàis
a mhnatha air an duine so a bha, o chionn
iomadh bliadhna, cho làidir chruaidh, an-
iochdmhor, eadhon r' a mhnaoi uasail, bhanail,
bhainndidh fein.

Cha 'n 'eil neach, air fheabhas, nach 'eil
fàilinn ann. Cha 'n 'eil neach, air a bhuirbe,
no air a bhreine, nach 'eil suileag bhlàth 'na
chridhe. Is cha 'n 'eil neach nach tig, uair-
eiginn, rudeiginn 'na rathad a chomh-fhreag-
airt ris na buadhan nàdurra so.

i8 DUN-ALUINN.

Thàinig an latha so air fear Dhùin-àluinn.
Bhuail a bhuille far am bu laige e, agus
dh' fhairich se i. Mar a thionndaidheas am
buinne is laige de shruth farm na contraigh
shamhraidh an long is motha theid air uisge,
thionndaidh leabaidh bàis a mhnatha fair-
eachdainnean fear Dhùin-àluinn — air an am
co-dhiubh.

Bha blàthas is irisleachd anns na facail, is
thionndaidh a' bhaintighearn mu 'n cuairt,
agus leag i a siiil air.

*' Nach *eil thusa coma. Tha a' chrioch
air tighinn a nis, is tha mi fàgail mo bheann-
achd agad. Till air do shlighe, agus tagh
do chompanaich. Tagh do chompanaich,
a Chailein."

AN TRIATH 'S AN OIGHREACHD. 19

CAIBIDEIL II.

AN TRIATH 'S AN OIGHREACHD.

B' I sean oighreachd a bha n Dùn-àluinn.
B' e, mar an ceudna, seann teaghlach measail
a bha 'n teaghlach Dhùin-àluinn. Chinn
iomadh geug mhaiseach air a chraoibh-
ghinealaich, agus dh'fhàg an toradh an lorg
'nan deidh an eachdraidh na rioghachd.
Chinn geugan mosgaineach oirre cuideachd
aig iomadh am bho na fhreumhaich i an
talamh sultmhor Dhùin-àluinn. Rinn iad
so làrach dhaibh fein, cuideachd, an eachd-
raidh na h-oighreachd mu 'n do chrion iad
air falbh bho 'n t-seana bhun uasal, iomrait-
each, bhunnsaidh.

B' ann de na geugan so Cailean Mor.
Dh' fhàg e eachdraidh 'na dheidh, ach cha 'n i
an eachdraidh is fèarr. Bha e an inbhe 'san
duthaich. B' e fein an t-uachdaran, is bha 'n
t-iochdaran a bh' ann r a latha a' gabhail
beachd air a dhol am mach, air a thighinn
a steach, is air a chaitheamh-beatha, direach
mar a rinn gach Hnn a dh'fhalbh air na

20 DUN-ALUINN.

h-uachdarain a dh' fhalbh. Bha gach linn
a' orleidheadh a h-eachdraidh fein, is 'o^a
sineadh a nuas do chàch. Tha, leis an sin,
fear an droch bheus cho iomraiteach ri fear an
deagh bheus. Tha e, math dh' fhaoidteadh,
na 's iomraitiche, a chionn nach 'eil a sheòrsa
ach annamh.

Cha robh seòrsa Chailein Mhoir ach ann-
amh an Dùn-àluinn. Cha robh iad ach
annamh an doigh no dhà, 'nam buntainn ris
an t-sluagh a bha nam mèinn, agus 'nan
caitheamh-beatha fein.

B' e freumh de theaghlach Cholgain a
bh' ann : aorus theireadh seann daoine o-u 'n
robh an fhuil gu math reachdmhor ann.
''Thèid dùthchas an aodann nan creag."
]\Ia tha e fior gu 'm faod neach dol na chruth,
is 'na choltas, is 'na nàdur ri h-aon de shinn-
searachd a tha iomadh Hnn air ais a' sg-aradh
bhuaithe, chaidh Cailean Mor Dhùin-àluinn
Su math ri cuid bhio- de dhaoine, 'na choltas :
cha 'n ann 'na chaitheamh-beatha no 'na
bhuntainn r' a shluagh. Bha e beo an
atharrachadh linn. Bha 'n t-àm aghartach ;
an sluagh soilleir, beachdail, ionnsaichte, agus
leirsinneach air buirbe is aineolas is breine
an t-silidh o 'n d' thàinior iad. x\ch a dh'ain-
deoin a h-uile cireadh is sUobadh is ionnsach-

AX TRIATH 'S AX OIGHREACHD. 21

adh a fhuair am freumh so de theaghlach
ainmeil Dhùin - àluinn, bha rudeiginn de
choimeas aige ri h-aon no dhà de shilidh a
bha borb, breun 'nan nàdur, nuair nach robh
buirbe is breine cho faicsinneach 's a bha iad,
nuair bha deao^h chalachadh is deagrh ionn-
sachadh am measor an t-sluaio^h qu coitchionn.
?^Ihaolaich an togail a fhuair Cailean Mor a
bhuadhan. B'e'n aonamhace. Chaidh fhajjail
og 'na dhilleachdan, is an t-srian a leigeil mu
chluasan tràth. Cha robh duine ann a bheir-
eadh achmhasan da nuair rachadh e a bhàrr
na sliorhe cheirt. Shiubhail e 'n saoo^hal mu 'n
iadh a' ghrian ; is chuir e moran de ùine
seachad an tirean dorcha measg sluaghan
aineolach aig nach robh eòlas no iarraidh air
riaorhailt no stuamachd no crrinneas.

Bheir a bhi tao'hall 's a' cur eòlais air sluagh
anns an t-suidheachadh so, buaidh mhor air
neach sam bith, ach gann. Bheir e buaidh,
o-u sònruichte, air duine ògr aun chùram an
t-saoo^hail, a tha ofu nàdurra aotrom'sa cheann,
a chuislean Ian de fhuil theth, àrdanaich, is
gun athair no màthair air a chùl g a stiuradh,
no a thoirt cridhe ghoirt daibh air amaideachd.

Thug e buaidh air Cailean Mor Dhùin-
aluinn. B' e chompanach an duaircean bu
mhotha. B' e àite tathaich an drùth-lann a

22 DUN-ALUINN.

b' isle. Bha cur-am-mach anabarrach ann ;
agus bha sin, le choltas uasal, fiathail, speis-
ealta, 'na aobhar meallaidh do dhaoine òga
eile a bha 'n aignidhean laga gan aomadh
gu slighe na h-amaideachd.

Nuair a struidheadh e a chuid fein, laigh-
eadh e air an cuirp-san mar a laigheas iolair
air closaich, is cha ghluaiseadh e sgiath fhad
's a bhiodh criom air cnàimh.

Chum an t-seòltachd 's an gliocas so an
oighreachd an ceangal r' a cheile ; ged nach
'eil teagamh nach b' ann le iallan fada, righinn
de leathrach dhaoine eile.

Bha e gleusda air a h-uile doigh an gabhar
duine, agus, cleas na neasa 's an tàrmachain,
dh'atharraicheadh e dhath do reir na h-aimsir ;
agus, math no dona comunn 'sam bitheadh e,
dheanadh Cailean Mor e fein ri each. Am
measg nan sgaomairean b' e 'n ceann-feadhna;
agus an comunn na stòldachd 's na stuamachd,
cha b' e Cailean Mor idir a bu diùididhe am
measg nam flath.

Fhuair e rithis, rogha is tagha nam ban
mar mhnaoi. Bha i calg - dhireach 'na
aghaidh-san air a h-uile doigh an gabhar i.
Bha i cho suairc 's a bha esan cho duairc.
Bha a nàdur cho uasal s a bha nàdur-san
ìosal. Bha i cho ceanalta 's a bha esan cho

AN TRIATH 'S AN OIGHREACHD. 23

breun. Bha i cho caomhnach s a bha esan
caithteach ; agus cho ciuin 'na gluasad air a
h-uile doigh s nach robh e coltach iad a
thighinn air a cheile na 's motha na ghabhas
uisge ri ùilleadh.

B' ann le comhairleachadh air gach taobh
a chuir 's gu 'n do phòs iad. Bha iad le cheile
de fhuil uasail. Bha iad le cheile de sheann
teaghlaichean. Bha 'n sinnsearachd 'nan
coimhearsnaich riamh, is bha posaidhean
eadar an da thigh uair no dhà o shean. Na 'm
biodh na h-uile rud do reir a cheile cha b' e
idir posadh mi-choltach a bh' ann air taobh
seach taobh. Cha robh dachaidh sa Ghàidh-
ealtachd a b' fhèarr na Dùn-àluinn, na 'n
robh riaghladh math am muigh 's a stigh.

B' ann am beachd gu 'n toireadh posadh an
teaghlach measail, Cailean gu rathad, a chuir
's gu 'n do reitich a luchd-comhairle 's a
cheileadairean an t-slighe a chum 's gu 'n
tigeadh a' chàraid og dh' ionnsuidh a cheile.
Cha b' urrainn Cailean dol gu taobh bu
choltaiche. Cha b' urrainn da dol an lùib
mnatha b' fhèarr na Mor, ribhinn og shnas-
mhor Ghlinn Shionaba. Bha oighreachd
a h-athar air taobh eile Loch Sionaba,
mu choinneamh Dhùin-àluinn ; ao^us cha robh
an da chaisteal mir a' tàir air a cheile.

24 DUN-ALUINN.

Bha Caisteal Dhùin-àluinn gun teagamh
air a shuidheachadh anabarrach brèagha, am
measg obair nàduir is obair làmhan dhaoine.
Bha cnocan àrda, maola, ag eirigh mu 'n
cuairt air, mar ghàradh dion nàdarra, le 'n
comhdach uaine, a gheamhradh s a shamh-
radh, de n ghiuthas mheanglanach, bhadan-
ach, gharbh, is iad a' fas iosal comh-reidh
r' an direadh ri uchd nan sliabh san robh am
freumhan an greim. Mu n cuairt a' chaisteil
bha 'm beithe àrd, dìreach, le bharraibh
gasanach, dosrach, a' crathadh gu reidh,
socrach mar gu 'm biodh e cumail cluais-chiùil
ri fuaim na gaoithe ceòlmhoir a' sranndaich
am measg nan stiic. Bha challtuinn ghlas,
gheugach a' lubadh, gach foghar, fo h-eallach
chnu ; agus an darach stocanach, ceigeach, le
ghàirdeanan reamhar, lubach a' toirt dubhlain
do 'n stoirm fad cheudan bliadhna. Air cul
an tighe bha 'n t-eas mor a* deanamh car-
a'-mhuiltein le aodann an aonaich, 's a' tilgeil
frasan geala mar neòil do na speuran. A sios
an reidhlean preasach, feurach, bha'n abhainn
a' sloisdreadh am measg nan doirneag ; 's am
bradan 'na cheudan anns na puill dhomhain,
dhorcha, a' gabhail fàth air an tuil, a thoirt
am mach an aonaich ghairbh, easaich, s a

AN TRIATH 'S AN OIGHREACHD. 25

ruigheachd an locha a chladh. Bha sealladh
is iasgach is seilg air corsaichean Dhuin-
àluinn. Cha robh oighreachd eile air Gaidh-
ealtachd na h-Albann air an robh sluagh
cho lionmhor, is tuath cho cothromach, no a
b' fhèarr a rachadh 'nam biadh s 'nan aodach.
Cha robh coitear ann gun bho, gun chaoraich.
Bha suil an t-sàsaich daonnan air an t-seang ;
is cha 'n fhaighteadh an dìol-dèirce an taobh
a stigh d' a chriochan, mur tigeadh e ann
a cèarnaibh eile.

Ach mo chreach ! mar a dh' eirich do 'n
chòrr de 'n Ghaidhealtachd, thàinig caoch-
ladh air aimsir Dhùin-àluinn ; agfus thàinior
latha air nach do smaoinich duine roimh
an am. Dh' eirich na cinn-fheadhna 's na
h-uachdarain uile an aghaidh an t-sluaigh
àghmhoir, a chum an cinn air an amhaichean
is dion air am fearainn nuair bha bagradh
tighinn orra bho 'n taobh am muigh.
Dh'atharraich bonn-chùisean is priomh-riagh-
ailtean na rioghachd air fad. Bha bunadas
gach atharrachaidh anns na riaghailtean
claona a rinneadh ceudan de bhliadhna
roimhe sud.

Bha oighreachdan 'sa Ghaidhealtachd air
nach d' thug an teugbhoil moran muthaidh ;

26 DUN-ALUINN.

ach cha b' i Dùn-àluinn tè dhiubh. Bha 'n
toradh do reir an uachdarain ; is bha bhlàth
's a' bhuil air Dùn-àluinn is air a thuath.

Ach mu 'n do thoisich an ùpraid a rinn
eug-lios de gach gleann 'sa Ghaidhealtachd,
thug fear Dhùin-àluinn dhachaidh a' bhean,
s s! mhathair, 's a' bhana - mhaighstir a
b' fhèarr san duthaich. Bha toiseach an
làithean mar chàraid phòsda glè shoirbheach-
ail, toilichte. Ach, ri ùine, thoisich na sean
ana-miannan air tighinn beo. Cha stamhnadh
's cha steidhicheadh Dùn-àluinn e fein aig
an tigh. Mar eun siubhail an fhàsaich cha 'n
fhuiHngeadh e a sgiathan a ghearradh. Bu
mhath a stadh ; ach cha b' urrainn dith a
staonadh no a theadhradh ; agus, mu dheir-
eadh, leig i a shrian mu chluasan, a ghabhail
a rogha rathaid. Rinn e sin, agus anns
a h-uile doigh mhi-stuama, ana-ceart, agus
bhiastail, gus an do bhris e cridhe anns an
aona chom bu sheirceala, bu bhanala, 's a
b' uaisle bh' anns an duthaich uile gu leir.

Thug iad fichead bliadhna pòsda ; ach cha
robh esan riamh bhadhna còmhla, fo dhruim
a thighe fein. De chuignear de theaghlach
cha do sheas ach dithis : Cailean òg agus an
naoidheag air an do bhàsaich bean Dhuin-
àluinn. Mhill mi-bheusachd a fir a slàinte.

BOSTON COLLEGE UBRAB?.

CHESTOUT HILLj ìlàm^
AN TRIATH 'S AN OIGHREACHD. 27

Leon e a cridhe. Thug e acaid 'na creubh,
nach d'fhag i ; agus thog a leabaidh-shiubhla
fiabhrus innte a thug do 'n uaigh gle og i.

Chunnaic i nach robh dilseachd 'na fear-
pòsda. Chunnaic i nach robh aice ach roinn
de ghràdh. Mu 'n d' thubhairt i air a leabaidh-
bàis, thuig i gu 'n robh i anns an rathad.
Bha buntamas domhain innte a bha dall,
bodhar air na bha tighinn dh' ionnsuidh a
sùla 's a cluasan. Shnaidh i as. Dh' fhalbh
a càil. Thàinig a h-uair, is laigh i, mu
dheireadh, air leabaidh bàis.

Bha fear Dhùin-àluinn an Lunnainn aig
an am. Cha robh teagamh aig a mhnaoi
uasail ciod è bu chaitheamh-beatha dhà ; ach
nuair a fhuair e fios gu 'n robh i gun fiughair
rithe, biodh e r' a chreideas gu 'n d' rinn e
a h-uile dicheall a ruigheachd taobh a leapa
mu 'n do dhiiineadh a sùil. Biodh e r'a
chreideas, cuideachd, gu 'n do leig e fhaicinn
moran iochd dith, ged b' anns na mionaidean
deireannach ; gu 'n do laigh trioblaid throm
air ; agus gu 'n do nochd e blàths is gràdh is
coibhneas nach do nochd e leis a' cheart
chaomhalachd bho 'n latha chaidh an t-snaim
orra le cheile. Dh' fhas e mar leanabh beag
na ciche, is bhrùchd a chridhe mach am bron.
Ach cha deanadh sud feum tuillidh. Bha

28 DUN-ALUINN.

crìoch a mhnatha aig làimh, agus, mu bhris-
eadh an latha, dh' fhàg i an saoghal.

Laigh bron trom air da thaobh an loch.
Cha robh uchd nach robh air a leòn. Cha
robh suil air nach robh deur. Cha robh cnoc
nach robh a bhreo-chual fein air, air sgàth
Baintighearn Dhùin-àluinn. Ghleidh na
beanntan fein an ceo mu 'n guailnean ; agus
cha d' eirich dealt na h-oidhche bhàrr duill-
each nan craobh mar b' àbhaist. Sheinn an
t-allt a choronach, is rinn a! ghaoth co-sheirm
ris am measg nam preas.

Dh'eug bean Dhùin-àluinn. Sheall an
t-aosda saobh-chreideach, caomhail air son
rionnaig uir san speur. Sheinn an t-òg a
cliu air gach tulaich ghuirm nuair chruinnich-
eadh iad aig àirigh nam bo.

BUAIREAS IS BRON AIR FEAR-AN-DUIN. 29

CAIBIDEIL III.

BUAIREAS IS BRON AIR FEAR-AN-DIJIN.

Cha ruigear a leas iomradh a thoirt air na
thachair eadar bàs bean Dhùin-àluinn 's a
torradh. Bha 'n dùthaich glaiste fo cheò
bròin, is gach duine fo gheasaibh, is glong
balbh le tosd a' mhulaid orra. Bha fear
Dhùin-àluinn air a smodadh gu trom leis.
Bha oiseann bog, blàth 'na chridhe nach
deach beantuinn riamh da. Bha 'm fonn
iirail, torach, is ghabh e ris an t-siol. Ghabh;
ach bha cunnart am bàrr a laomadh, an
grunnd a lagachadh gu grad, 's an draighean
bha 'sa chorr a sgaoileadh air fheadh. Sud
direach mar a bha, agus sud mar a thachair.

'' Dean do dhicheall air son do pheathar."
B' iad so briathran deireannach a mhàthar
ri Cailean og. Cha do dhiochuimhnich
Cailean iad.

Nuair a thuit bean Dhùin-àluinn an galar
a bàis, chaidh an leanabh, Morag bheag,
a dh' ionnsuidh na seana mhnàth-altruim a
thog Cailean fein. Cha robh fear Dhuin-

30 DUN-ALUINN.

àluinn aig an tigh nuair a thàinig an naoidh-
eag bheag so dhachaidh, agus mu dhorcha
na h-oidhche, latha an torraidh, bhuail miann
mor e a dhol da faicinn. Bha 'n tigh mu
leth-mhile bho 'n Chaisteal ; ach ghabh e
am frith-rathad uaigneach troimh 'n choille.
Thàinig am bothan beag am follais. Chunn-
aic e dreosadh na coinnle troimh sgàile dheirg
na h-uinneig. Ràinig e ceann an tighe.
Sheas e. Dh' eisd e. Smaoinich e. Bha
aimhreit a' chadail air an leanabh. Bha i
pràinneach, agus ciubharan caoinidh aice.
Bha 'n t-seana bhean ga tulgan, 's a beul
r a cluais a' cronan s ag oran dith.

Ciod è thug air fear Dhùin-àluinn seasamh
cho grad ? Ciod è thug air sealltainn 'san
adhar, agus sealltainn san talamh ? Ciod è
thug air a bhi ag ochanaich gu goirt, a' fasg-
adh a dhorn, *s 'ga shniomh fein — esan a
bha cho cruaidh-chridheach, ceannlaidir, rag-
mhuinealach, agus borb 'na nàdur riamh ?
Eisd!

^^ Cha tig Mor, mo bhean, dachaidh ;
Cha tig Mor, mo bhean ghaoil ;
Cha tig màthair mo leanaibh
Nochd a chadal ri m' thaobh."

Tharruing a' bhean-altruim na facail mu
dheireadh a mach an dòigh a bha deanamh

BUAIREAS IS BRON AIR FEAR-AN-DUIN. 31

co-sheirm ri cronan cadalach an leanaibh, 's i
air toirt thairis le caoineadh is meacanaich.
Rinn so an sathadh na bu ghoirte do Dhùn-
àluinn. Sheall e air na neòil dhubha bha
snàmh gu socrach thar nan cnoc. Theann-
aich e cromag a' bhata 'na dhorn, is ghuil e.
" O, mo ghualadh, mo ghualadh ! A Mhor,
a Mhor ! Na 'm b' e 'n diugh an de, a Mhor !
Mo ghualadh, mo ghualadh ! "

Ach lean an cumha bh' air a chur 'na
bheul : —

^^ Uist^ a leanaibh^ 's dean cadal ;
Thoir fainear mar a thà :
Gu 'm bheil do mhàthair fo 'n leacaig^
'S mise creachte gu bràth."

Chaidh an t-saighead dhachaidh gus a'
bheo. Dh' fhairich Dùn-àluinn an gath 'na
thaobh, is bhruchd na deoir troimh shuilean
an duine làidir, fhearail. '' Mo leanaban,
mo leanaban ! nach tuig gu bràth gaol
màthar. Mo leanaban, mo leanaban beag,
neoichiontach ! "

Shnàgain e gu taobh na h-uinneig, is sheall
e stigh. Bha sean Chatriona, 's an leanabh
aice gu cùbhraidh r a h-uchd, a beul r' a
cluais, 's i gabhail 's a' deanamh an orain
mhuladaich so aig an aon am.

32 DUN-ALUINN.

Bha i 'na boireannach geur, deas-bhriath-
rach. Dhùisg am bron 's am mulad a laigh
air a h-uile duine 'san duthaich mar aon
duine, na bha de spiorad na bàrdachd innte ;
agus cha robh e 'na chàs leatha facail a chur
ri cheile. Is beag a bha dhuil aice gu 'n robh
Dùn-àluinn ag eisdeachd fhad 's a bha 'n
cumha ga dhealbh. Is beag a bha fhios aice
gu 'n robh a h-uile facal a' deanamh tuill 'na
chridhe.

'' 'S gu 'm bheil a ciochan, mìne^ geala
Sileadh bainne r' a taobh^
'S i 'na sineadh air dèile^

*S a leanabh 'g eubhach ri m' thaobh.'*

Cha b' urrainn Dùn-àluinn a làrach a
sheasamh na b' fhaide. Ghabh e stigh, is
aodann air at le caoidh. Dh' fhalbh a h-uile
moralachd a bh' ann le aon oiteig, mar
dh'fhalbhas moll bho 'n fhasgnaig. Cha
robh dìol-dèirce cho simplidh, iriseal ris nuair
ghlac e Catriona 's a leanabh fein 'na dhà
làimh fhoghaintich. Thug e greis mu 'n do
bhruidhinn e. Ach, mu dheireadh, ars esan,
is reachd garbh 'na mhuineal : '' A Chatriona,
a Chatriona, nach ann orm a thàinig e !
Tha fios nach 'eil ann ach mo thoilltinneas.
'S a chreutair bhig, bhronaich, an d' thug
thu thairis mu dheireadh ! 'S òg a chaidh

BUAIREAS IS BRON AIR FEAR-AN-DUIN. 33

do thearbadh, a ruin, a ruin bhig ! " agus e
ga cniodachadh.

** Cha 'n 'eil duine air nach tig da latha,"
arsa sean Chatriona. " Biodh agaibhse
foighidinn mhath. Cha deach eallach a chur
air duine riamh nach d' fhuair druim g' a
ghiùlan. Tha 'm beag 's am mor feumail air
achmhasan 's air garbh chrathadh. Tha 'n
t-iochdaran 's an t-uachdaran air an aona
orhad. Gheibh sinn uile tilleadh san t-saocrhal
so, ged nach fhaigh sinn idir ar toilltinneas ;
is ma ni sinn feum deth, 's gu 'n till sinn air
ar sligheannan ana-ceart, truaillidh, reasg-
ach, nach ann againn nach 'eil an t-aobhar
gearain."

B' eolach Catriona air Dùn-àluinn. B' eol-
ach i air a dhroch ghnàthan. 'S iomadh
uair a leio- a' bhaintio^hearn chaomh nach bu
mhaireann, a h-inntinn rithe ; is iomadh uair
a fhuair i briathran a thug misneach dith.
Ach gedaleig Dùn-àluinn mòrail, uaibhreach
e fein rithe air an am chudthromach so, agus
ged a theirinn e nuas an irisleachd a bha
comh-shinte r' a suidheachadh fein, cha do
dhi-chuimhnich i nach b' e Dùn-àluinn a
bh' ann. Cha do dhi-chuimhnich i 'n cuan
mor a bha eatorra, mar uachdaran morail Ian
de fhuil uasail, agus lochdaran bochd a bha

34 DUN-ALUINN.

i fèin 's a sliochd riamh a' tighinn beò am
mèinn teaghlach Dhùin-àluinn. Cha do
dhi-chuimhnich : ach bha i geur, gleusda,
a' gabhail cothruim air an am thaitneach, a
chum a deagh chomhairle a thoirt d' a seana
mhaighstir, na 'n deanadh i feum — is cha bu
lugha na fheum, gu dearbh.

*' Mor, Mor!'' theireadh esan, 's e seall-
tainn 'san urlar. '' Saoil an robh mi math
gu leoir dhith, Chatriona ? "

Chrom Catriona a ceann, 's i turaman an
leanaibh. 'S gann nach d' thàinig fiamh gàire
oirre leis a' cheist neonaich. Bha Dùn-àluinn
gu dur-fheitheamh, 's a shuilean 's a bhilean
air chrith a' feitheamh r a freagairt. Bu
mhath a bha dh' fhios aige ciod e freagairt a
choisinn e, s a bu choir da fhaotainn. Air
an am so bha e air a leòn ; agus bha Catriona
tuigseach gu leòir gu m b' e olla chur air an
lot a b' fhèarr air an am. Cha robh an Dun-
àluinn ach fuil is feòil mar dhuin' eile ; agus
mar dhuin' eile bha e feumail agus ro-fheum-
ail air iochd is truas a leigeadh fhaicinn da
nuair bha e air uilinn le trioblaid.

''A Dhùin-àluinn, le 'r cead, cha n eil
aonta aig neach fo 'n ghrein air a bheatha.
Thig am gach aoin againn. Cha chum
cumhachd air an t-saoghal so air ais e. Ma

BUAIREAS IS BRON AIR FEAR-AN-DUIN. 35

ofheibh Sinn rabhadh, dèanamaid feum deth.
Dèanamaid bull mhath de 'n latha th' againn.
Cha bhuin na chaidh seachad duinn. Na
bheil romhainn cha leinn. Agus, mar thubh-
airt mi cheana, dèanamaid buil mhath de 'n
am a th' air a bhuileachadh oirnn. Sin mo
chomhairle-sa. Sin mo bheachd-sa, Dhuin-
alumn.

" 'S math a thubhairt thu, Chatriona. Tha
sin fior ; " 's e leagadh a làimh air a guala,
's e beothachadh beagan ris. Rug e air na
facail mar bheireas fear 'ga bhàthadh air
badan feamainn, ged a b' e thoirt leis do 'n
ghrunnd a dhèanadh e.

Chualas tartar. ThàinÌQ; o-noo; do 'n dorus ;
agus CO thàinig a steach ach Cailean Og agus
Màiri. Ghabh iad athadh le cheile nuair
chunnaic iad c6 bha rompa. 'S gann nach
do sheas cridhe Màiri 'na com nuair chunn-
aic i Dùn-àluinn 'na shuidhe an ceann an
teinidh. Ach ghleidh i oirre fein. Bha fios
aice, cuideachd, nach robh an cordadh a
b' fhèarr eadar e fein s a mhac air a tàill-
eamh, cho math ris nach robh iad a' tarruing
gu ro-cheart còmhla a thaobh iomadh rud
eile. Ach air an am so bha seorsa bogach-
aidh air Dùn-àluinn, is dh'eirich e 'na sheas-
amh is chuir e fàilte chàirdeil orra.

36 DUN-ALUINN.

** Tha mi tuigsinn fàth bhur turuis ; ach
cha robh duil agam gu n tigeadh sibh cho
anmoch," arsa Catriona.

** Cha d' rinn sinn ach taghal san dol
seachad," arsa Cailean ; '' ach thig Màiri am
màireach a dh' iarraidh na caileig."

Bha Dùn-àluinn is suil thall 's a bhos aige
eadar an fheadhainn a bha bruidhinn.

*' Ciod è tha 'n so ? '' ars esan.

**Tha: iarrtas deireannach mo mhàthar,"
arsa Cailean.

** Ciod è sin ? " arsa Dùn-àluinn.

** Mòr bheag a thoirt do Mhàiri g' a
togail gus an tig an t-àm 'sam bi iad
le cheile an Caisteal Dhùin-àluinn," arsa
Cailean.

Cha do fhreagair Dùn-àluinn ; ach cha
do chuir e droch ghnuis 'sam bith air. Bha e
mar gu 'm biodh ann ceithir-bhliadhnach de
each beo, bras, a biodh an deidh a striochd-
adh am bogalaich. Bha e anabarrach leagte
ri rud sam bith ; ach cha robh math moran
earbsa chur ann. Lùghdaicheadh an t-eall-
ach ri ùine, is bha air a chùl an euchdag
a bha e 'n comas fùdar is luaidhe a chalcadh
an àite a' bhroin. Fhad 's a bha an gad bog,
's ann a b' fhasa shniomh. Nuair dh'fhuar-
aicheadh e, bhiodh e cho righinn 's a bha e

BUAIREAS IS BRON AIR FEAR-AN-DUIN. 37

riamh. B' e 'n dràsd an t-àm. Cha robh fios
ciod è bheireadh ùine glè bheag mu 'n cuairt.
Dh' fheumteadh leis an sin Mor bheag a chur
air imrich gun dàil.

''Cha 'n 'eil eagal ormsa nach toir Màiri
an aire do 'n leanabh ; ach 's e bha 'm bheachd
a toirt dachaidh," arsa Dùn-àluinn.

" Bithidh i 'san deagh dhachaidh an dràsd,"
arsa Cailean ; *'is tha gu leoir dhith air
uachdar Dhùin-àluinn."

*'Cha 'n 'eil curam do 'n leanabh," arsa
Catriona. " Bu mhor am beud droch fhaire
fhaicinn aice ; is ged nach iarrainn-sa deal-
achadh am feasda rithe, tha ceart ceart
daonnan, is tha e ceart iarrtas a màthar
a dhèanamh."

Sathadh fada thall eile do Dhùn-àluinn.
Sgaoil iad, is air an rathad dachaidh thubh-
airt Màiri : '' Nis, a Chailein, chord t' athair
na b' fhèarr an nochd rium ; ach, tha mi far
an robh mi. Xi mi mar dh'earb do mhàthair
chaomh rium ; ach an còrr "

''An corr? De 'n rud ? " arsa Cailean.

" Direach mar thubhairt mi daonnan,
a ghaoil : fhad s a bhios t' athair beò — na 'm
b' e bha 'n àite do mhàthar ! Nach olc mi ? "
— agus sheall i air gu blàth, neoichiontach,
gaolach, miogshuileach.

38 DUN-ALUINN.

Dh' ialaidh a ghàirdean mu 'n cuairt air
a muineal is phòg e i.

** Cha 'n 'eil feum sam bith anns na smaoin-
tean faoine sin. Cha 'n fhèarr feòil na feòil ;
is cha 'n fhèarr fuil na fuil. Tha 'n uaisle
mar ghleidhear i ; is tha 'n neach a tha ion-
raic, ionnsuichte, stuama, measail mu chliu,
beusach 'na ghiùlan, onoireach 'na chleachd-
adh, cho uasal ris na h-uaislean mar their-
teadh. Sin an uaisle cheart, a Mhàiri ; is
cha 'n i an te tha fo chomaraich comunn
nam flath, is nach fhiach mur a bi i air a
spuaiceadh le stùr is sal is lion an damhain-
alluidh, mar gu 'm biodh seana bhuideal
fiona. Seann teaghlach : seann teaghlach !
Mo chreach ! "

'* Nach coma," arsa Màiri ; '''s ann riutha
thatar a' sealltainn. Sean fhreumh ; sean
fhuil ; tighinn mhath."

''Seadh. Tighinn mhath," arsa Cailean,
^'math, an caitheamh-beatha, 's an gniomh,
's an creideamh, 's an creideas."

CAILEAN OG IS MAIRI. 39

CAIBIDEIL IV.

CAILEAN ÒG IS MAIRI.

Bha Màiri Nic Griogair na h-inghin cho
loinneil, shuairce, 's a bha eadar da cheann
Siorramachd Earra-Ghaidheal. 'S e bana-
mhaighstir sgoil a bh' innte ; agus bha i mu
dhà bhliadhna an Dùn-àluinn aig an am so.
B' ann a mhuinntir Shiorramachd Pheairt i.
Bha a màthair 'na banntraich ; is bho nach
robh duine teaghlach ann ach Màiri fèin,
thug i a màthair leatha gu Dùn-àluinn. Bha
iad le cheile cho toilichte 's a bha 'n latha cho
fada ; is ged a bha tlachd mor aig Màiri de
Chailean og Dhùin-àluinn, cha robh miann
'sam bith oirre posadh an cabhaig. Bha i
glic, suidhichte, ciallach. Bha i beachdail,
leirsinneach, geur-inntinneach, faicilleach ; is
bha i faicinn cnap-starraidh no dhà an aghaidh
posaidh aig an am.

Bha Cailean air bhior. Agus bha Mairi,
le bhi 'ga ghabhail cho foighidneach, shoc-
rach, ga fhàgail na bu fhrionasaiche. Bha e
mar gu 'm biodh buaidh shonruichte aig

40 DUN-ALUINN.

nàdur na dithis air a cheile ; no, math
dh' fhaoidteadhjbuaidh shònruichte aiggiùlan
an dara h-aoin air nàdur an aoin eile ; is
cha 'n eil e eu-coltach nach fhaodadh Màiri
tighinn an coinneamh Chailein ceum na
b' fhaide mur a biodh i 'ga fhaotainn cho fior
fhrionasach. Tha sin uile nàdurra. Ach,
air an làimh eile, thug a deagh nàdur stèidh-
eil, agus eadhon a' bhuaidh a bh' aig a gaol
air Cailean, cothrom dhith air sealladh na
b' fhèarr fhaotainn air an t-slighe air an
robh i dol, agus a h-uile car cam is cnap-
starraidh a bh' air an rathad fhaicinn le sùil
shocraich, chiallaich. Chunnaic i nach robh
an t-àm ann. Bha fhios aice gu 'n robh
oighre Dhùin-àluinn an airidh air bana-
chompanach a b' fhèarr na i fein ; agus gu 'n
robh athair a' cur dubh-chùil rithe mar
bhana-chliamhainn ; is leis an sin, gu 'm
fhèarr an fhoighidinn thràth a ghabhail, agus
gheibheadh i furtachd anmoch.

Cha robh Cailean og a' faicinn troimhe so
cho math ; is bha e air udal gu 'n tigeadh
rudeiginn 'san rathad a chuireadh Màiri a
dhith air, air fad. Cha robh e ach air fiar
bliadhna thar fhichead. Cha robh riamh
aige r' a Ion a chosnadh no smaointinn air.
Mar a dh' eirich do gach aon de sheorsa a

CAILEAN OG IS MAIRI. 41

rugadh le spàin airgid 'na bheul, cha robh sgil
ariQfe air an t-saoo^hal no air a dhoilgheasan.
Cha robh de churam air ach a mhiannan
fein a shàsachadh ; agus is minic a tha sin
fèin 'na chùram is 'na thrioblaid do 'n cheann
aotrom gun stàth. Bha moran de ghliocas
a mhàthar an Cailean og ; agus ged a bha
sin a' toirt a' chudtruim as na bh' ann de
Chailean Mor, air uairean 's e Cailean Mor
a bhiodh gu h-àrd. Bha aon rud ann : gu 'n
robh e blàth-chridheach, seirceil, faireachail,
ceart 'na dhoigh 's 'na bheachd.

An deidh dha dol a laighe an oidhche ud,
bha moran a' tighinn fodha. Os cionn gach
ni bha bàs a mhàthar, a thiodhlaiceadh an
latha ud fein. Cha robh Màiri s e fein
a' tighinn air a cheile thaobh a' phosaidh ;
agus ged a bha e faicinn gur h-i bha ceart,
's o^u 'n robh i air a stiuradh le a gliocas

o o

ceanalta fein, cha robh e buidheach dhith
nach robh i, mar gu 'm biodh, toileach tighinn
'na choinneamh, ged a b' ann gu deuch-
ainnean is cruadal fein. Dhearbhadh so dha,
gun teagamh, a gaol air-san ; ach cha dearbh-
adh e 'n gliocas a bu choir a bhi am mnaoi
a ghabhadh os làimh ceum a thoirt gun fhios
c' àite 'n robh i cur a coise.

Sin an suidheachadh 'san robh iad le cheile.
4

42 DUN-ALUINN.

Bhiodh iad iomadh latha am mèinn athar-san ;
is na 'm bu duine e sam faoidteadh earbsa
a chur as, bu rud eile e. Ach cha b' e. Cha
robh fios ciod è a dhèanadh e an tionndadh
na boise ; is b' e an gliocas do 'n chàraid òig
sealltainn rompa, agus foighidinn a ghabhail.
Is iomadh nighean òg nach leigeadh fhaicinn
gliocas is roimh-fhaicinn mar so anns a' cheart
suidheachadh, agus, an goraiche na h-oige,
leis nach bu ruith ach leum an tairgse a
ghabhail air sgàth direach ainmeachas aon
uair an uaireadair de bhanas-tighe an caisteal
mor far-thollach, far-uinneagach, brèagha
Dhùin-àluinn. 'S iomadh ; ach cha b' ann
diubh Màiri Nic Griogair.

Cha robh Cailean ach ga aoirneagan fein
'san leabaidh mar gu 'm biodh bodachan-
sàmhaich. Dh' eirich e 'sa mhaduinn gun
mhoran de fhois na h-oidhche ; ach nuair
chunnaic e Màiri feadh an latha, chuir a
briathran craicionn a b' fhèarr air.

Bha e nis a' tighinn dh'ionnsuidh an àma
de 'n bhliadhna'sam feumadh Cailean tilleadh
do 'n oil-thigh. Bha ràidhe an fhoghair air
dol seachad, is dh' fhàg e aig Cailean cuimh-
neachan gle ghoirt. Thug e leis do Ghlascho
e ; ach nuair fhuair e am measg a shean
chompanach as gach cèarn de 'n rloghachd,

CAILEAN OG IS MAIRI. 43

thòisich an t-eallach air togail deth. Cha b' e
dreuchd a bha Cailean ag ionnsachadh. Bha
moran eile coltach ris nach b' e cnuasachd a
bha 'nam beachd, ach a mhàin ainmeachas
a bhi 'nan oileanaich mar chloinn dhaoin-
uaisle. Bha moran diubh so 'san am ud,
a' rànaich 's ag ùpraid a sios 's a suas Sràid
Aird Ghlascho, far an robh an sean oil-thigh
ainmeil.

• Ged bha Cailean og Dhùin-àluinn glè
aotrom, bha nàdur cnuasachd is sgrùdaidh
ann, agus bha e gabhail tlachd ro mhoir
am bhi sgrùdadh bàrdachd na Grèige 's na
Roimhe, 's gan coimeas ri bàrdachd nan
Gaidheal, air nach robh ach cuideachd bhròn-
ach fior eolach, 's a bha gu faiteach, ach gu
fonnmhor, fo bhlàth an lios nam bard, ged
nach robh i a' tarruing aire morain oirre.
Aonaranach 's mar a bha i, lag 's mar a bha
i, gun luchd-leanmhuinn 's mar a bha i, a
freumhan mar a bha iad, sgaoilteach, daing-
eann, anns an aon oiseann is truaighe, is
bochduinne, s is leathoiriche air an t-saoghal
uile gu leir, sheasadh i 'n làrach, aghaidh ri
aghaidh, ri bàrdachd air bith d' a gnè.

'S minic a sgrudadh Cailean an Iliad's an
y^neid, 's a chuireadh e taobh ri taobh iad
fein is Oisean. 'S minic a smaoinich e ma

44 DUN-ALUINN.

bha 'n Roimhe 's a' Ghreig air thoiseach air
a' Ghaidhealtachd bhig, bhochd, an ealaidh-
ean, is anns gach seorsa càlachaidh, gu 'n
robh na Gaidheil, anns a' chuibhrinn thim
a bha comh-shinte ri cuibhrinn tim Homer
is Virgil, na b' uaisle 'nan nàdur, na bu
bhàigheala r' a cheile, na bu thruacanta ri 'n
nàimhdean, na bu sheirceala ris an anfhann na
na Greugraich no na Romanaich. 'Nan aiulan
ri mnathan bha iad fad air thoiseach. Cha
robh na Romanaich a' toirt urram bhan
do 'm ban-deathan; ach bha na Gaidheil
a' toirt urram bhan-deathan d' an cuid bhan,
ged a bha e duilich a smaointinn gu 'n robh
cuid a rinn air an cuid bhan mar a rinn
^neas air Dido.

Bha inntinn dhomhain, bhreathnachail aig
Cailean, ged a bhiodh e, air uairean, air
a bhuaireadh gu aotromas is streup nuair
ghluaiseadh ni-eiginn sònruichte na h-oilean-
aich gu aramach, a mhilleadh 's a stialladh
air feadh prìomh-shràidean a' bhaile.

Cha robh uair seach a cheile a gheibheadh
inntinn aotromachadh nach b' ann nuair
a thigeadh litir thoilichte bho Mhàiri le
naidheachdan na dùthcha, agus gu sònruichte
m* a phiuthair bhig, anns an robh tiachd mor
aige. 'S iomadh uair a gheibheadh e sgeul

CAILEAN OG IS MAIRI. 45

a chuireadh dorran air, cuideachd, nuair
chluinneadh e buidheann an deidh buidhne de
shiuagh ceutach na dùthcha a bhi 'gam fogar
thar a' chuain a dheanamh àite do chaoraich
an toiseach 's a rithis do fheidh. Cha b' e
h-uile mac uachdaran fearainn a bha cho
fosgailteach, tùrail, neo-fhèineil ri oighre
Dhùin-àluinn an am an fhograidh 's an
fhuadaich. 'S ann gu mhath fein, la eiglnn,
a bhiodh ''an t-ath-leasachadh " ; ach cha
robh a chridhe 'na sgroib ; is thionndaidh e
gu dubhlanach air athair is air a' bhàillidh
a thaobh na h-obair dheistinnich a bha dol
air a h-aohaidh air an oio^hreachd.

Latha b' fhaide mach na 'n la ud, chrean
Cailean og air a chomh-fhaireachdainnean
ris an t-sluagh ; ach tha 'n corr de sin ri
tighinn. Is minic a thachradh e air cuid de
thuath athar air faontradh air sràidean cruaidh
Ghlascho. Fhad 's a ruigeadh a phoca air,
dheanadh e fuasgladh orra. Cha do chaomh-
ain e riamh a dhragh no uine a shealltainn
air son àitean cosnaidh dhaibh aig càirdean
'sa bhaile mhor, ris an rachadh a dheagh
fhacal gu math fada. Dhaibh-san a roghnaich-
eadh falbh le 'n teaghlaichean do thirean cein,
bheireadh e a bheannachd is leigeadh e ris
f haireachdainnean am blàths s an coibhneas.

46 DUN-ALUINN.

An còrr cha b' urrainn da a dhèanamh aig
an am. Ach bha e 'n dochas gu m biodh
de chumhachd aige la eiginn na chuireadh
stad air an obalr ghràineil a bha g itheadh
na Gaidhealtachd mar an luibhre bhasail.

Cha robh uair a rachadh e dhachaidh nach
robh atharrachadh r a fhaicinn : an sluagh
air an sguabadh a baile an sud is a baile
an so ; is far an robh, eadhon an de, sluagh
lionmhor a' toirt am beathachaidh as an
fhonn a leasaich iad fein le saothair an
làmh, s a thug iad gu rian 's gu feum, bho
riasg is bho roinnich, gus an robh blàth
a' bhuntàta is diasan a' choirce a' gliostradh
sa ghrein an àite an fhraoich bhadanaich
s na luachrach fheusagaich, cha 'n eil an
diugh ach tobhtaichean falamh is achaidhean
lom.

Cha do sheas an dicheall dad daibh. Bha 'n
eucoir a' riaghladh le làimh làidir, is ceartas
a! sgreuchail 's s! tuireadh air mullach gach
cnuic. Dh'fhàg na h-àrmuinn an duthaich,
is thuinich an lag is an t-anfhann aig a'
chladach a thoirt an teachd-an-tir as a' chuan
mhor. An sin rinn iad tigheadas mar nach
b' olc, agus le fàbhar Chailein, a bha daonnan
air an cùl, fhuair iad cleiteagan anns an robh
iad a' togail beagan buntata is arbhair.

EACHANN A' PHACA. 47

CAIBIDEIL V.

EACHANN A' PHACA.

Mar a dhiricheas an t-iubhar nuair thig an
t-sreang- dheth, dhirich Dùn-àluinn nuair
shruth an trioblaid bhàrr a ghuaillean.
Dh' fhalbh am bròn deth cho deas 's a
thilgeas neach eallach dheth. Eadhon an
seachdain no dhà, bha e mar an gobhlan-
gfaoithe air foirinn a' chaisteil aor altachadh
a so-iathan s 'o^a chriathradh fein mu 'n toir-
eadh e 'n iteag.

'S iomadh breunag air an do thachair e,
a h-uile ceum gu n d' thug e ; ach thachair e
air te an Lunnainn a chuir an dubh-chapuill
air fad air. Agus thachair Dùn-àluinn rithe
ann a h-aon de thighean-cluich a' bhaile.
'S iomadh fear a chuir i sgleo air a shùilean.
Cha deach an aodach boireannaich te bu
speisealta s a b' inniche. Bha a cneas mar
an sneachdadh geal, 's a gruaidhean dearg
mar chaorann. Bha i cho direach ri luachair,
's cho deas sgiobalta chuimir ri earba na
beinne. Mhiannaicheadh an snaidheadair a

48 DUN-ALUINN.

cumadh mar shamhladh da ghilb ; is bha da
shùil dhuinn na ceann cleiteach a mhealladh
fear treun. Mheall i iomadh fear. Phòs
duin-uasal i ; ach cha 'n fhanadh i air, is
theich e. Thàrlaidh i mac og iaria oirre
a rithis, agus phòs iad. An deidh sin leag i
a suil air Dùn-àluinn. Chuir i tuaineal 'na
cheann, mar a chuireas an neas an ceann an
eòin, agus laigh e aig a casan, pòsda 's mar
a bha iad le cheile.

Bhiodh i fein 's an duine aice gu trie air
bhòrdaibh mora an Caisteal Dhùin-àluinn,
agus b' e na mhothaich a' bhaintighearn
cheanalta air na turusan sin a dh' fhoghainn
dith air fad. Chunnaic i nach robh anns
a' Bhan-fhrangaich ach ubhal dhearg na
gaoid 's a' bhuairidh ; drùiseag, bhlàth-
chridheach ma b' fhior, bheulach, mheallach,
chunnartach a bha sgaoileadh a lin bhradaich
anns gach lios a b' fhèarr, 's i fein mar an
damhan-alluidh 'na suidhe 'na mheadhon, 'na
cùis-bhuairidh do gach fear a leigeadh ruith
dha fein.

Shuidhich i a lion an Dùn-àluinn nuair
fhuair i an caisteal falamh. Nuair nach biodh
fear Dhùin-àluinn an Lunnainn, bhiodh a'
bhan-chleasaiche 's a fear an Dùn-àluinn.
Bu chùis-bhruidhne iad do 'n dùthaich.

EACHANN A' PHACA. 49

Bha Cailean oof air a o^hreadadh, o-ed nach
robh math dha bheul fhosgladh. 'S iomadh
uair a leigeadh e inntinn ri Màiri nuair
bhiodh iad comhla.

" Cha 'n eil doigh air faotainn cuidhte 's i
ach mise phosadh agus thusa ghabhail stiur-
adh an tighe, Mhàiri/'

" Cha dean e feum ; cha dean e feum,
a Chailein," arsa Màiri. " Is coir gu 'm bheil
deagh bharail agad air an sin cheana. Na
biodh smaointinn agad gu m faighinn-sa no
thusa greimeachas de 'n t-seòrsa sin, ged tha
cùisean mar tha iad."

''Cha 'n 'eil fhios agam c' ar son," arsa
Cailean. " Nach beag tha m' athair aig an
tigh uair air bith."

*' Is beag; is beag; ach cha gheill gach
uair da cheile. Na creid thusa gu 'm bi
Dùn-àluinn gun bhean-tighe, ma ghabhas e
dèanamh de 'n te ud. Tha siiil an uilc 'na
ceann. Tha n fhras a' dèanamh, a Chailein.
Tha mise cheana a' cluinntinn a fuaraidh
as^tis 'ora faicinn a' dèanamh 'san iarmailt."

*' Cha 'n 'eil mi 'gad thuigsinn, a Mhàiri.
'S ann a tha i ag iarraidh ormsa daonnan
posadh. Cha 'n urrainn mi sin a chur oirre,
co-dhiùbh," arsa Cailean. ''Ach, thallamaid
sgriob a sios do 'n chlachan."

50 DUN-ALUINN.

Bha 'n clachan direach mu mhile air falbh.
B' e aon bhaile na duthcha e. Bha gach
tàillear, s gach greusaiche, s gach marsanta
a' fuireach ann. B' e buth Mhic Iain Bhig
aon bhuth a' bhaile. B* e, cuideachd, aon
àite ceilidh a' bhaile a latha 's a dh' oidhche.
Bha e Ian nuair a chaidh Cailean is Màiri
a steach, 's iad a' tarruing as Eachann a' phaca.

** Tha sinn a' gearan do Eachann an so,
a thaobh mar a tha m fear Gallda an deidh
a' ghaoth a thoirt as na siiiil aige," arsa Mac
Iain Bhig.

**An spliadhaire spàgach/' ars Eachann.
'* Gheibh mise mo latha fein fathast air. Cha
phàigh an obair ud da. Stadadh sibhse."

'' An d'fhalbh thu dachaidh fathast, Each-
ainn," arsa Màiri.

'' Cha d' fhalbh," ars Eachann. '' Ach tha
mi falbh a nis," s e deasachadh air a' phaca.
'' Tha 'm fear so cho trom a' falbh 's a bha e
tighinn. Ma thachras am fear Gallda orm air
an rathad, bheir mi 'n ceann as an amhaich
aige. Cha d' fhuair mi sion bhuam san tigh
mhor, a Mhaighstir Cailean, bho na thàinig
an t-eun-sith ud an rathad."

** An è am marsanta Gallda, no a' bhean-
uasal?'' arsa Mac Iain Bhig, agus na bha
stigh a' triotan ghàireachdaich.

EACH ANN A' PHACA. 51

**A' bhean-uasal ! *' ars Eachann air a
shocair fein. '*'S i direach a' bhean-uasal,
ma s i bean-uasal a th' agad oirre, a Mhic
Iain Bhig."

Ghàir na bha stigh leis an eud a bh' aig
Eachann ris an fhear Ghallda.

** Reic thusa air pris riaghailtich, is gheibh
thu margadh cho math ri daoine eile," arsa
Mac Iain Bhig.

*' An è pris riaghailteach a th' ann a bhi
reic air challdachd, a Mhic Iain Bhig?"
Am bheil thu fein a' reic air challdachd, a Bhig
Iain Mhic ? Cia mar thigeadh tu beò, Iain
Mhic Bhig ? " arsa Eachann, s e cur nam
facal cas-mu-seach leis a' chabhaig, gus an
robh na bha stigh gu bhi marbh leis a' ghàir-
eachdaich.

**U!'' arsa Mac Iain Bhig; **cha'n eil
duine 'sam bith a' reic air challdachd ma s
urrainn da a sheachnadh ; ach a dh' aindeoin
sin, cha ruig sinn a leas ar bàthar a shailleadh
tuillidh s a' choir."

*' Co tha ga shailleadh, a ghliug.'^" ars
Eachann, 's e gabhail froinidh, s gun sin
duilich a chur air. '' Cha b' ann de na h-eòin
thu fein, a ghaisgich, mur a togadh tu sop ;
is cha 'n fhaca mi riamh gu 'm bu tu a' cheud

52 DUN-ALUINN.

fhear 'san duthaich a reiceadh cearc anns an
latha fhliuch. Seadh ! ^'

Ghàir Màiri is Cailean cho math ris a' chòrr
nuair chuala iad an urchair a thug Eachann
do Mhac Iain Bhig.

'* Nach fhaod thu breith air lainih orm ? "
arsa Mac Iain Bhig, s e sineadh a làimhe do
Eachann. *' Cha bhiodh do phaca-sa cho
trom an deidh do shiubhail mur a biodh tu
gleidheadh deagh chùram do na cearcan a
fhliuch am marsanta Gallda ort. Ho-ho-ho ! "
arsa Mac Iain Bhig, 's e bualadh a dhà bhois
air a cheile.

'*'S dona leam g-g-gu 'n toirinn mo chuid
seachad a nasgaidh. Ch-ch-cha chuireadh
tusa uchd is m-m-maothan ort, mar a ni thu
air cùl eadar-chlàir, na 'm biodh tu reic na bu
shaoire na bha thu c-c-ceannach, o chionn
fichead bliadhna/'

'* Tha mise a' reic mar tha mo choimhear-
snaich agus mo sheòrsa ; ach cha 'n eil thusa.
Cha 'n eil tigh 'san duthaich a gheibh thu do
shròn a sheideadh ann o na thainig am mars-
anta Gallda. Ciod a their thu ris an sin ? "

Cha robh Mac Iain Bhig ach a sàr-tharr-
uing as Eachann, 's e 'na dhuine a bhiodh
daoine tarruing as, co-dhiiibh. Nuair a bhiodh
each ri feala-dhà, bhiodh esan ri fior dha-

EACHAXN A' PHACA. 53

rireadh ; agus fhad 's a bhiodh an deò ann,
cha souireadh e orus am biodh am facal mu
dheireadh aige.

Co-dhiubh, thilg e am paca 'n cul a chinn,
sgrog e a bhoineid air, 's am mach ghabh e,
's a dhosan a' crathadh mu bhathais mar
gu 'm biodh tarbh. Thionndaidh e 'san dorus,
agus ars esan : '' Oidhche mhath leibh uile, ma
tà ; na bheil agamsa, phàigh mi air a shon ;
ach cha n fhaod e bhi nach ann a mharbh
am marsanta Gallda fear-pac eile mu 'n
urrainn da leithid de chunnradh a thoirt
seachad : agus 's ann air a tha fior choltas
an t-slaightire. Cha mhor ri cliii na Ban-
fhrangaich gu 'm biodh uiread malairt eatorra.
An trail! ! "

Ghair a' chuideachd a rithis leis cho dùr-
achdach 's a bha Eachann.

'' 'S ann a tha choltas a' toirt am chuimhne
fear a bheireadh seachdain anns an uaigh.
An spàgaire crùbach, crotach."

Am mach ghabh Eachann 'na throtan,
nuair thubhairt e sud, seach gu 'm faigheadh
Mac Iain Bhig an corr a ràdh.

'* Bi falbh, bi falbh ; beiridh Seònaid ort
an nochd, co-dhiubh," ghlaodh e as a dheidh.

Bha sglèat a dhith Eachainn, agus bha e
creidsinn gu mor am buidsichean. Bha e

54 DUN-ALUINN.

cur roimhe gu 'n robh buidheann diubh as a
dheidh fein ; agus b' i Seònaid a bu bhan-
cheannard orra. B' annamh uair a rachadh
Eachann a steach do thigh 'san oidhche, nach
seasadh e greis ri cùl cathrach a' gabhail rann,
ga sheunadh fein bho na buidsichean. Air
uairean, thilgeadh na balaich Ian an dùirn de
chlachan beaga air mullach an tighe — na 'm
bu thigh sglèat e. Leumadh Eachann air a
dhà bhonn, agus ghlaodhadh e, 's e sealltainn
am mullach an tighe : '' So ! Tha iad so air
tilleadh a rithis. Gaoth gun direadh orra ! "
Rachadh e 'n sin troimh 'n uirgheall a rithis,
agus na balaich a' sgiamhail air an taobh am
muigh.

THACHAIR AN DA BHONN ODHAR. 55

CAIBIDEIL VI.

THACHAIR AN DA BHONN ODHAR AIR A CHEILE.

Air an rathad dachaidh, agus oidhche bhòidh-
each, chiùin ann, 's iad air achlaisean a cheile,
bha Cailean is Màiri a' bruidhinn thall s a
bhos ; agus arsa Màiri : '' Cha 'n eil ionghn-
adh orm, cuideachd, mar a tha Eachann
bochd a' bruidhinn mu phrisean an fhir
Ghallda. Cha 'n eil sion 'na phaca nach 'eil
e a' toirt seachad air a leth-luach. Am fac
thu 'n currac a cheannaich mi do Mhoir
bhig? Cha robh e ach leth-chrun ; agus cha
cheannaicheadh deich tasdain am baile Ghlas-
cho e."

** Dh' fhaoidteadh gu 'n do spùinn e buth,
no gu 'n do mharbh e fear-siubhail eile, mar
tha Eachann ag ràdh. Co 'd aig tha fios ?
Ha-ha-hà ! " arsa Cailean, 's gun e gabhail
umhail do phrisean no do bhathar nam
marsantan-siubhail.

**Tha mi 'g ràdh riut gu 'm bheil e
neònach," arsa Màiri, s i toirt crathaidh air
gàirdean Chailein. *' Ciod è 'n sgil a th' aig

S6 DUN-ALUINN.

fir ? Tha trògain mhòr eadar e fein 's an te
riomhach 'sa chaisteaL"

** Cha 'n e na bheil i ceannach bhuaidh, ma
tà," arsa Cailean. "An da, tha Peigi shearbh-
anta 'g ràdh, nuair thig e 'n rathad, gu 'n
toir i steach da seomar e, agus nach 'eil sion
'sa phaca nach tionndaidh e mach dith. Nach
b' e 'n da latha e do Chaisteal Dhùin-àluinn,
a ghràidh, a ghràidh ! "

*' Tha oidhche mhath ann ! " arsa guth.

** Tha, oidhche ghasda. An tu tha 'n sud,
Eoghain ? " arsa Cailean.

**'S mi. Am bheil sibh brath tighinn air
cheilidh ? "

'' Nach ann bu choir duit ar cur dachaidh,
ged a bhitheamaid air cheilidh ! " arsa Màiri,
's i fein is Cailean a' tionndadh a dhol a steach.

B' e Eoghan a' chiobair fear de thuath
Dhùin-àluinn. Bha 'n tigh direach taobh an
rathaid ; agus bhiodh tathaich mhor air. Cha
robh teaghlach 'san dùthaich air fad cho coir
ri teaghlach Eoghain. Bha bean an tighe
fialaidh, suilbhearra ; agus cha robh i riamh
gun '' trinnsear ime " agus '' leab-fhalamh "
aice.

''Thigibh a nios ! Thigibh a nios ! " ars
ise, nuair chunnaic i Cailean is Màiri.

Bha iad a' bruidhinn thall 's a bhos mu n

THACHAIR AN DA BHONN ODHAR. 57

cuairt an teine nuair chual iad tartaraich
a' tighinn dh' ionnsuidh an doruis ; agus co
nochd a stigh ach Eachann, 's e draghadh
a' phaca eadar na h-ursannan.

** Air do shocair! Air do shocair, Eachainn,
mu 'n toir thu 'n tigh mu 'r cinn ! " arsa fear
an tighe. ** Ciod è air thalamh tha 'n so?
Feumaidh gu n do thachair Seònaid an nochd
ort, co-dhiubh, Eachainn ! "

''An da, gu dearbh ; feumaidh gu 'n do
thachair rudeiginn air ! " arsa bean an tighe.

'' Cha 'n 'eil fhios a'm nach do thachair am
fear Gallda air," arsa Cailean.

Chuir Eachann a dhà shùil bhioraich troimh
Chailean, agus, mur a b' e Cailean fein a
bh' ann, bha fhreagairt aige dhà.

''C'àite'n robh thu bho na chaidh thu
seachad an so? Bu choir duit a bhi thar na
beinne an dràsd," arsa bean an tighe. ''Am
fac thu dad, Eachainn ? Innis a nis, bho
nach eil a stigh ach sinn fein."

Ciod è sam bith am faireagan a ghabh
Eachann, bha aogasg an uamhais air, agus
a h-uile ròin a bh' air a cheann nan seasamh
direach.

" Cha 'n fhaca mi dad ; ach smaoinich mi,
bho na bha i cho anmoch, gu m b' fhèarr
dhomh tilleadh," ars Eachann.

5

58 DUN-ALUINN.

*'Nis," arsa bean an tighe, *'cha dean e
feum, Eachainn. Innis ciod è chunnaic thu."

** Cha 'n fhaca dad ; slon ; " ars Eachann,
s e sealltainn am mullach an tighe, 's a' clap-
ail a ghluinean le làmhan.

'* Chunnaic thu rudeiginn, a nis. Cha do
thill thu riamh gun reusan air choireiginn.
Ciod è chunnaic thu, nis? Innis e/'

** Ho-ho ! Nach eibhinn bean an tighe ! "
ars Eachann.

** Ciod è chunnaic thu, nis, Eachainn?''
arsa bean an tighe gu socrach, agus cho Ian
da-rireadh 's gu 'm b' eiginn do Eachann,
mu dheireadh, tighinn am mach leis.

** An da, bhan-ghoistidh choir, direach bho
na sginnisg sibh asam e, chunnaic mi Eoghan
so an so ! an duin' agaibh fein/*

''Seadh!" arsa bean an tighe, 's i seall-
tainn mu 'n cuairt air each, 's a' cromadh
a nunn ri Eachann.

*' So agaibh direach fhad s a ghiorrad
mar bha. Nuair bha mi dol seachad an loch,
agus direach mu choinneamh an Ruadh-
phuirt, ciod è chunnaic mi eadar mi 's leus
a' tighinn tarsuinn an loch ach bàta ràmh.
Ciod è, ma tà, smaoinich mi, ach gu 'm b' e
prosnan de bhalaich a' bhaile bh' ann 2! dean-
amh aramach air na feidh 'san dorcha ; agus

THACHAIR AN DA BHONN ODHAR. 59

's e rinn mi crùban an torn seilich làmh ris
an aite 'n tigeadh am bàta steach. Thàinig i
direach fo m' shròin ; agus co b' ionghnadh
leam fhaicinn a sgath an ràimh thoisich, agus
a' leum am mach gu ghlùinean 'san uisge,
ach fear an tighe so "

*'0 Mhoire, Mhoire ! ciod è tha thu 'g
ràdh ? " arsa bean an tighe, 's i ga direadh
fein 's a' bualadh a làmhan air a glùinean,
's a da shùil 'nan seasamh 'na ceann.

" Bha fear Dhùin-àluinn 'na shuidhe an
deireadh a' bhàta, agus na gillean air fad 'sa
chuideachd."

'' Tha rudeiginn ann," arsa fear an tighe.

*' Cha 'n 'eil mi gealtach," ars Eachann ;
''ach chaidh mi air chrith, agus thàinig fallus
fuar tromham, nuair chunnnaic mi iad a' tog-
ail cuirp am mach as a' bhàta."

'' O ! O ! " arsa na bha stigh, agus iad a'
sealltainn an aodainn a cheile.

''Ciod è air thalamh tha so a' ciallach-
adh ? " arsa Màiri, s i sealltainn air Cailean.

"Tha dreag cuideiginn ann," arsa fear an
tighe.

" A chiall, a chiall ! " arsa bean an tighe.

Chaidh na guthan am measg a cheile ;
is bha Eachann a' sealltainn bho h-aon gu
h-aon gus an stadadh iad.

$0 DUN-ALUINN.

*'Chaidh an corp a chur *na shineadh air
fàradh, agus lean mi 'n giulan gus an d' fhàg
e mo shealladh cùl a' bhruthaich. Bha Diin-
àluinn a' coiseachd dlùth 'na dheidh, 's a
cheum gu math trom/'

Ged a rachadh core ann a h-aon 'sam bith
de na bha stigh, cha tigeadh deur fala as.
Chuir iad an sealladh daithte a dh' aon taobh.

Dh' atharraich Màiri daithean is dh' fhàs
bilean a beòil gorm ; ach cha do chuir e
Cailean fein a nunn no nail. 'S ann a thòisich
e air feala-dha, a dh' aotromachadh air each,
agus air a ràdh gu 'n do shaoil e gu 'm b' e
'm marsanta Gallda a thachair air Eachann
's a chuir eagal air.

'' An cuaran sgrèataidh, na 'n tachradh e
ormsa mu sud am meadhon monaidh, 'san
oidhche, dheanainn cleas na circe air," ars
Eachann am fior dha-rireadh.

Cha robh e duilich do Eachann colg a
thogail air nuair mhaoidhteadh am marsanta
Gallda air.

An teis-meadhon an t-seanachais co a nochd
a stigh ach am marsanta Gallda fein ; is cha
robh duine stigh nach do ghàir nuair a thach-
air an da bhonn odhar cho tubaisteach.

Bha barrachd càirdeis eadar biast-dubh
agus abhag na bha eadar Eachann s a

THACHAIR AN DA BHONN ODHAR. 6i

choimhirp. Bha bhlàth 'sa bhuil. Mu 'n
gann a thàinig iad an gaoith a cheile thòisich
Eachann air crnusdail.

** Thig an t-olc ri iomradh ; agus 's ann ort
a tha a dheagh aogasg, 'ille/' ars Eachann.

Bha sin air an fhear Ghallda : dreach a
bha oillteil, mar gu m biodh e air a lathadh
le fuachd.

" Leiofibh an duine bochd dh' ionnsuidh
an teinidh/' arsa fear an tighe.

'* An dìol-dèirce truagh ! " arsa Màiri, le
fior thruacantas.

Bha Eachann 'na shuidhe taobh an teinidh
's e dol a lasadh na pioba, is suil nuagach
aiofe air an fhear Ghallda.

'' Diol-deirce ! " ars esan, air a shocair.
'' Cha 'n eil air an dearo^ mhèirleach ach na
leisgeulan. Chunnaic mise e tighinn troimh'n
mhonadh an latha roimhe, is cha 'n 'eil fear
san dùthaich a bheireadh fiaradh as, a' leum
nan digr s nam boglaichean. Ach a choma-
luath s a mhothaich e dhomhsa, chuir e cuag
'na chois agus druinnean air a dhruim coltach
ris an each chrubach aio; Seumas IMor ; ao;us
cha robh ceum aig an t-slaightire an trian-
na-braise."

Am fad 's a bha Eachann a' bruidhinn,
bha e cumail eibhleig anns a' phiob leis

62 DUN-ALUINN.

a' chlobha, s e bleodhadh 's a' seideadh na
h-eibhleig s a' cur dheth aig an aon am.
Bha e mar gu 'm biodh farmad air ris an
fhear Ghallda, a chionn each a bhi cho
coibhneil ris, 's e cho uireasbhach.

Chuidich bean an tighe dh' ionnsuidh an
teinidh e ; ach thàinig tuisleadh air mu
chloich-an-teintein, agus thuit e nunn air
muin Eachainn.

'' Bheil thu faicinn ciod è tha thu an deidh
a dheanamh a nis ? " ars Eachann, 's e putadh
an fhir Ghallda bhuaith le chasan gus an do
thuit e 'na chuail air an ùrlar.

'* Eirich, a leirist ; eirich ! '' ars Eachann,
's am fear Gallda a' rànaich.

Chaidh an eibhleag a bh' aig Eachann
a SÌOS cul 'amhaich, is na mnathan s! feuch-
ainn ri fuasgladh thoirt da.

Chaidh a losgadh gu h-olc mu 'n d' fhuair
iad an teine a thoirt air falbh ; agus cha robh
ach tòiseachadh air an truaghan a leigheas
mar a b' fhèarr a b' urrainn daibh.

'' An dearbha," arsa bean an tighe ; ''thèid
mis' an urras gu 'n d' fhuair an duine bochd
na dh' fhoghnas da an da latha so."

** Cha 'n 'eil cùram do 'n chealgair," ars
Eachann, 's e 'na shuidhe mu 'choinneamh,
a' cumail paipeir laiste ris a' phiob. "Is math

THACHAIR AN DA BHONN ODHAR. 63

learn aige aon dad a fhuair e. Cumaidh sud
am paca dubh bhàrr a dhroma an da latha
so. Ha-ha-hà ! " ars Eachann, 's e togail a
chasan 's a làmhan còmhla 's a' sealltainn
rathad an fhir Ghallda.

''Tut, tut! Mo nàire ort fein, Eachainn,
a bhi cho beag faireachduinn do d' chomh-
chreutair. 'S e cleachdadh nan Gaidheal
daonnan a bhi coibhneil ri coigrich."

'''S è; agus ged is è fein,'* ars Eachann,
*'nach e sin a rinn tràillean diubh, agus a
dh' f hag gu h-iosal iad : a bhi toirt meas air
coigrich thar an cuideachd fein."

Rinneas deas deoch de bhainne teth do n
fhear Ghallda ; is, nuair bha e ga h-ol, cha
bu lugha rinn Eachann de chàineadh.

''Cumaibh ris i. Cumaibh ris i. Cumaibh
deoch bhlàth ris. Seallaibh ; seallaibh !
*S ann a tha e mar gu 'm biodh ann laogh
anns am biodh a' chrith."

Cha robh duine stigh nach robh call a
lùths a' gàireachdaich leis cho dùbhlanach
's a bha Eachann a' dol ri càineadh an
truaghain dhuine.

''So, so! Saoil nach bi greis mu 'n teid
am paca bradach a suas," theireadh esan.
** An cuagaire spàgach ! Na 'n robh fhios
a'm ciod è Bheurla th' air 'peircle briste,'

64 DUN-ALUINN.

dh' abrainn ris e. ' Trupens, trupens/ B' e
sin a' chànain. ' Trupens ' air tri sgillinn."

Cha robh duine fo chromadh an tighe
nach gabhadh ceangal le snàthainn, s iad
ag eisdeachd ri Eachann a' càineadh an fhir
Ghallda.

Cha robh fhios ciod è dheanteadh riutha
an oidhche ud an tigh Eoghain. Bha Each-
ann mar bu trice a' dèanamh a dhachaidh
san uaimh mhoir taobh a' chladaich air taobh-
cùil a' bhaile. 'S e *'Uaimh-nam-farbhaIlach"
a theirteadh rithe, a chionn gu 'm biodh a
h-uile coigreach a thigeadh do 'n cheann
duthcha a' fuireach innte. Cha robh Eachann
ach gann uair air bith gun chompanach ; agus
gle thric bhiodh aon leth-dusan s! cur suas
innte aig am. Cha robh àite-còmhnaidh
cumanta 'san dùthaich san am ud cho comh-
fhurtachail, bhlàth, sheasgair ri Uaimh-nam-
farbhallach ; agus anns na seann linntean, is
iomadh càraid a thog an teaghlaichean innte
gus am faigheadh iad tigheadas a b' fhèarr
a chur suas dhaibh fein. Cha robh a dorus
a bheag na bu mhotha na dorus tighe ; agus
bha i fada farsuinn 'na broinn. Bha deagh
urlar dòrnag innte, agus luidhear nàdurra bha
dol am mach am bearradh 'na gheodha mor,
domhain. Bha 'n dorus ach gann an oir na

THACHAIR AX DA BHONN ODHAR. 65

tuinne, 's air a dhion bho chathadh na fairge
le stac de 'n chreig. Am mach o gu 'n robh
Uaimh-nam-farbhallach duilich a tholrt am
mach 'san dorcha, cha robh àite-còmhnaidh
'san duthaich bu sheasgaire na i. Agus
air cho fiadhaich 's gu 'm biodh an stoirm,
cha robh i 'n cunnart a rusgaidh fhad s a
sheasadh na cnuic.

B' e so dachaidh Eachann a' phaca.

Air an oidhche so, chaidh leabaidh an t-aon
a dhèanamh dha fein 's do 'n fhear Ghallda
an ceann an t-aon de 'n t-sabhul ; agus an
uair a thàinig am dol mu thàmh, thòisich
an iorghuill aig Eachann a rithis.

**An è mise ! " ars esan. *'An è gu 'n
caidlinn-sa fo dhruim an aon tighe ris
a' mheanndran chealgach sin ! 'S mise nach
earbadh m' amhach ri onoir an t-slaightire ! "

*' Ud, Eachainn, an duine bochd, uireas-
bhach. Ciod è tha thu a' smaointinn a
dhèanadh e ? " arsa bean an tighe, 's i pluch-
adh a stigh na gàireachdaich, 's am fear
Gallda gu crom, truagh 'na shuidhe taobh an
teinidh, uilinn air a ghluinean, 's a cheann
eadar a dha bhois.

** An e sin ! " ars Eachann. ** Na h-earb-
aibh leam e. Leòra ! Dhèanainn cleas
Shamsoin air na FiHostaich air : an sabhul

66 DUN-ALUINN.

a leagadh mu chlaigeann," is e maoidheadh
a dhùirn ris an fhear Ghallda.

** Eirich thusa mach comhla ris, Eachainn.
'S ann a chumas e na buidsichean uait. Thig
mu 'n so, 'ille," arsa bean an tighe ris an
fhear Ghallda.

'' Faodaidh mi sin ; ach bidh mo leabaidh
an cul a' ghàraidh an nochd. Tha fios aig
Eachann ciod è tha e dèanamh," ars esan,
's e togail a phaca 'na achlais.

Dh' eirich am fear Gallda, cuideachd ; is
nuair a bha Eachann am mach an dorus,
sheas e is thug e suil 'na dheidh air.

'* So, so ! Seallaibh a nis e. Nach ann
aige tha 'n tighinn eiginneach ! Cha chuir
esan seachad an oidhche nochd an sabhul
fuar, frogach."

Mu 'n do leig Eachann na facail as a
bheul, bu sud a thuit am fear Gallda 's am
paca 'nan aon ghlag air an urlar. Thòisich e
air rocail 's air casdaich 's air crathadh a
chasan 's a làmhan, is a dhà shùil air tionnd-
adh 'na cheann.

'*So!" ars Eachann. ''So! Nach math
a ni e danns a' chlaidheimh air a dhruim
direach ! Hui-hui ! Hi-hi ! Suas i, 'ille.

' Gille Calum^ da pheighinn,
Gille Calum, bonn-a-sè/ "

THACHAIR AN DA BHONN ODHAR. 67

ars Eachann, 's e gàireachdaich, 's a' cannt-
aireachd, s a' gearradh ghailleag, 's a' danns-
adh 'sail dorus.

'' Marbhphaisg ort fhein, Eachainn! A* dol
air t' aghaidh air an doigh sin, 's tu faicinn
suidheachadh an duine bhochd," arsa bean an
tighe, 's i fein 's na bha stigh mu 'n cuairt
air an fhear Ghallda.

An ceann tacain, thàinig e mu 'n cuairt ;
agus cha robh ach seid a dhèanamh dhà
taobh an teinidh anns a' bhlàths.

''So/' ars Eachann, ''bithidh agamsa an
sabhul domh fein, ged nach 'eil e cho
seasgair ri taobh an teinidh. Oidhche
mhath leibh, a chuideachd ; tha fios gu 'm
bheil giamhannan annamsa, mi fein, ged
nach e 'n seors' ud. Cha 'n 'eil dad air
an t-slaiorhtire."

o

Dh' fhalbh Eachann, 's e bronagail roimhe
gus an deach e stigh dorus an t-sabhuil.

Air dol am mach a dhol dachaidh do
Mhàiri is do Chailean, bha gàireachdaich
chridheil aca riutha fein air Eachann 's air
an fhear Ghallda.

''Cha 'n 'eil mi creidsinn idir 'san fhear
Ghallda," arsa Màiri.

"Ma 's da-rireadh e," arsa Cailean, " 's e
culaidh-thruais a th' anns an dìol-dèirce ; ach

68 DUN-ALUINN.

ma 's ann a' gabhail air a tha e, 's e cleasaiche
barraichte th' ann."

*' Cha do phàigh a thratan ro mhath dha
an nochd/' arsa Màiri.

" Cha do phàigh/' arsa Cailean. *' Dh'fhàg
Eachann comharra 'na chuideachd a bheir e
leis do 'n uaigh. Cinnidh ainfheòil cùl
amhaich an deidh sud, a bhios cho mor ri
m' bhois. Ho-ho-ho ! Ach cha choir domh
bhi gàireachdaich."

Ach cha b' urrainn do h-aon de 'n dithis
cumail o ghàireachdaich, a' cuimhneachadh
air cho dùbhlanach 's a bhreab Eachann am
fear Gallda bhuaith, 's e cumail na h-eibhleig
ris a' phiob, 's gu 'n mhir truais aige dha.

** Cha mhor nach do thuit mi." Agus
ghàir Màiri.

'* Cha robh fhios a'm fein ciod è theirinn.
E cur an fhir Ghallda bhuaithe mar gu 'm
biodh an cù." Agus ghàir an dithis comhla
air na cleasaichean a thachair riutha cho
tubaisteach.

Nuair ràinig iad an tigh-sgoil, chaidh a
h-uile car aithris is ailis do mhàthair Màiri ;
agus ghair an comunn gus an do dhùisg iad
Mor Bheag anns an t-seòmar.

MORT 'SA BHEINN-SHEILG. 69

CAIBIDEIL VII.

MORT 'SA BHEINN-SHEILG.

An ceann mios, no uime sin, an deidh an
t-seallaidh a chunnaic Eachann, dh' eirich
breamas am mach 'sa choimhearsnachd, a
chuir ach gann stad air anail gach duine san
dùthaich.

Bha muinntir an tigh mhoir an latha so,
mar a b' àbhaist, 'sa bheinn a' sealgaireachd
a' choilich dhuibh, na h-easaige, 's na ruadh-
chirce, a bha cho Ronmhor air oighreachd
Dhùin-àluinn. Co-dhiùbh b' ann le tuiteamas,
mar a dh' fhaodadh a bhi, no le comhairle
shuidhichte, mar a bha moran am beachd, no
ciod-e-mar, mar a bha e 'na cheist leis a
h-uile neach, chaidh an duine aig a' Bhan-
fhrangaich a mharbhadh le urchair.

Cha robh 'sa mhonadh an la ud ach e
fein is fear Dhùin-àluinn is triùir ghillean.
Dh' eirich an tuiteamas so am mach mu
mheadhon latha, nuair bha 'n t-seilg greis
'na stad, 's a' chuideachd a' gabhail greim
bidh. Chualas an urchair ; ach co loisg i

70 DUN-ALUINN.

cha robh fios no crois. Bha n triuir ghillean
aig an am 'nan suidhe leotha fein am fasgadh
nan craobh 's iad a' biadhadh nan con. Cha
robh an cuideachd an t-Sasunnaich ach Dùn-
àluinn a mhàin, agus, gu nàdurra, leagadh
amharus trom air. Cha do thachair driodart
de 'n t-seorsa so riamh roimhe an Dun-
àluinn ; agus cha robh duine fad mhiltean
air gach taobh de 'n loch air nach do chuir
e glong agus oillt.

Bha 'n sluagh eolach air a cheile fad na
sgireachd. Bha 'n t-aon a bu bhochda 's a
b' irisliche riamh, a stri ris an aon bu bheart-
aiche 's a b' fhèarr dheth, a chum cliù is
deagh bheusan a shinnsearachd a leantainn,
agus an cumail uile gu leir foirfe, glan gun
smal. Bha e dèanamh stri, mar an ceudna,
ri an liubhairt sios da shliochd, mar dhlleab
cubhraidh gun mheang, mar a shineadh a
nuas dha fein i bho na linntean a dh'fhalbh
o chian, le athchuinge dhurachdaich a cumail
gun smal fhad s a bhiodh i fo chomraidh-san.

Sin gnè a' Ghaidheil ; agus be gnè
muinntir Dhùin-àluinn e; agus gnè nan
coimhearsnach mu 'n cuairt air fad. Bha iad
ionraic, glan, teisteil 'nan caitheamh-beatha,
a' stri r' a cheile air son cliù is meas is deagh
bheus, gun sgil air an truailleachd, no air

MORT 'SA BHEINN-SHEILG. 71

a* mhosaiche, a bha gle bhitheanta air an
taisbeanadh am measg moran de na h-uais-
lean, aofus air an orairsinneachadh nuair a
dh' eireadh rud 'sam bith am mach a aite 'sa
choimhearsnachd.

Mar bheithir a speur gun smal, thàinig an
driodart a thachair am beinn na seilg air
muinntir Dhùin-àluinn. B' e bu chuspair
anns gach aite san tachradh còmhlan air a
cheile. Cha robh neach a bheireadh a bharail
gu follaiseach ; ach bha bharail fein aig gach
neach.

** Nach fhad o na thuirt mise riut-sa,
Chailein," arsa Màiri, ''nach robh a' Bhan-
fhrangach 'na sùgradh. Tha rudeiginn nach
'eil ceart a' dol air aghaidh 'sa chaisteal, agus
is mor m' amharus gu 'n robh an tuiteamas
so, ciod è 'sam bith mar a thachair e, air
a dheagh dhealbh o chionn iomadh latha.
Bha 'n truaghan amaideach ud anns an
rathad. Cuimhnich thusa mar thubhairt do
mhàthair chaomh riut air leabaidh a bàis :
* Thoir an aire dhuit fein/ Cuimhnich,
a Chailein. Cuimhnich is thoir an aire dhuit
fein. Cha bhi dad an rathad nam biastan ud
nach sguab iad air falbh. Cuimhnich."

'* Is math tha mi a' faicinn ciod è tha dol,"
arsa Cailean. *' Cha 'n 'eil ach an aon rud

72 DUN-ALUINN.

gam chumail gun an duthaich fhàgail : thusa,
Mhàiri, agus Mor bheag mo phiuthar/'

^' Cha 'n 'eil cùram dhuinne ; ach seall
thusa ort fein. Cha fhreagair an còrr an
dràsd. Feumaidh sin feitheamh ris an am
cheart. Cha n 'eil dad a' dol dhinn.
Is fhasa iomram leis an t-sruth na 'na
aghaidh. Gabhamaid gu socrach e, agus,
an cùrsa nàduir, thig sinn gu acarsaid
shàbhailte, lath-eiginn. "

Bha Màiri a' tighinn am mach leis na facail
mar gu 'm biodh i bualadh tarruing an sud
*s an so air a ceann. Bha Cailean d cur
meas mhoir air a tuigse, air a comhairlean,
's air doimhneachd a cinn, agus bha e g
aomadh gus a bhi leagte r' a briathran.
Na 'n diiiltadh athair pung a bha roimhe,
a chur mu choinneamh, bha inntinn suidh-
ichte air an ath cheum a bheireadh e.

Air feasgar an latha air an do thachair an
driodart ud a chuir a leithid de sglèamas air
gach duine, bha Eachann a' phaca agus
dithis eile de luchd-siubhail gan garadh fein
gu seasgair mu choinneamh teinidh mhoir
bhrèagha an Uaimh-nam-farbhallach. Bha
*m feasgar fàileanta, fuar, s iad a' gabhail
ris a' bhlàths air fad, 's a' deasbud 's a' sgrùd-
adh na driodairt bhochd a thachair ; agus an

MORT *SA BHEINN-SHEILG. 73

grolamas grànda dhaoine a bha leantainn an
uachdarain.

** Fhaicibh ! Is ann r' an linn a thàinig am
marsanta Gallda fein, an tanasg truagh," ars
Eachann.

*' Gu dearbh, s ann ; agus tha iad ag ràdh
gu 'm bheil a' bhean-uasal gle bhàigheil ris,
cuideachd. Cha 'n 'eil uair a theid e rathad
a' chaisteil nach òrduich i sios do 'n t-seomar
e ; agus tha i daonnan a' ceannach bhuaith,"
arsa fear de na bodaich.

'' Sin rud nach dean i riumsa, a' bhean-
uasal — no a' bhan-tràill, 's e theirinn rithe —
ged tha mi mhuinntir na h-oighreachd," ars
Eachann.

'*Cha 'n ann de na h-eoin thusa, ged tha.
Tha daonnan barrachd meas air eun fuadaich,
aorus OTQ sonruichte a reir na o-aoithe a sheid
do 'n diithaich e," arsa fear eile de na bodaich.

''Ciod è bhochdainne an spàgail a tha n
sud ? " ars Eachann, 's an triuir fhear a'
cur mùgrain orra is so^àil le 'n làmhan air an
sùilean, 's a sealltainn rathad an doruis.

Co thàinig a spàgail a steach ach am
marsanta Gallda !

**0, chuideachd ; a chuideachd ! Ciod è
tha 'n so ? " ars Eachann. ** 'S ann a shaoil
mi gu 'm b' e gèadh, 's a cas briste bha san

6

74 DUN-ALUINN.

laprachan, leis an trathail a bh' air am measg
nan clach."

Leag am fear Gallda dheth am paca, is
shlaod se e fein dh' ionnsuidh an teinidh, gun
chuireadh, gun iarraidh.

Cha robh Gàidhlig aige ; ach bha Beurla
gu leoir aig fear de na bodaich. Dh' innis
am fear Gallda, an guth piochanach, truagh,
gu 'n robh roimhe dol gu taobh thall na
duthcha ; ach leis e bhi cho anmoch, is e cho
uireasbhach 'na choiseachd, gu 'm b' fheudar
da dèanamh mar rinn e uair no dhà roimhe :
tighinn a chur seachad na h-oidhche 'san
uaimh.

'' Bha e 'n ceàrdaich a' ghobhainn roimhe,
tha mise tuigsinn ; ach 's ann an uair nach
bithinn-sa innte," ars Eachann.

*' U ! Bithidh sinn uairean air teinteanan
coimheach air fad," ars an da bhodach eile
a beoil a cheile.

Anns a' bhruidhinn a bh' aca, thuit am fear
Gallda eadar iad 's an teirie, mar a rinn e
roimhe an tigh Eoghain a' chiobair. Thòisich
e air crathadh a chas 's a làmh gus an do
spread e h-uile srad a bh' air a' chagailt feadh
an ùrlair. Leis an oillt a ghabh na bodaich,
am mach an dorus a thug iad, 's an dara fear
a' tilgeadh an fhir eile as an rathad air.

MORT 'SA BHEINN-SHEILG. 75

''A mhic chridhe ! Tha sud uamhasach.
'S i 'n tuiteamach a th' air," arsa fear de na
bodaich.

*'An robh cobhar mu bhus ? " arsa fear
eile dhiubh.

'* Falbh thus' agus seall," ars Eachann.

*' 'S ann learn nach toil dol 'na choir no 'na
fhaisg," ars an treas fear. '' Tha duine theid
a choir na feadhnach ud, buailteach air an
tuiteamaich e fein, tha iad ag ràdh."

** Tha mi faicinn gur fèarr sguab na adag
dheth," ars Eachann ; " ach, eadar dhà shean-
chas, ciod è mu m' phaca-sa ? Tha sibhse
ceart gu leoir. Tha ar cuid de 'n t-saoghal
air ar dromannan."

** Nach fèarr sealltainn a stigh feuch ciod-
e-mar tha dol da? " arsa fear de na bodaich,

Chaidh an triùir air an socair dh' ionnsuidh
dorus na h-uamha. Bha h-uile fear a' dèan-
amh uiread storabain 's a b' urrainn da, am
measg nan clachan le chasan, a' gabhail air
gu 'n robh e 'g iarraidh bhi air thoiseach,
ach daonnan a' tuisleachadh thall 's a bhos,
a thoirt uine do fhear-eiginn eile dol roimhe,
's iad air fad air an oillteachadh. Nuair
ràinig iad dorus na h-uamha, cha robh iad
ach a' sealltainn thairis air guaillean a cheile,
seachad air an ursainn.

76 DUN-ALUINN.

*' Tha e an sud fathast," arsa fear.

*' Tha e socrach, co-dhiùbh," arsa fear eile.

'* Ma tha, cha 'n 'eil e sàmhach," ars Each-
ann. '*'S aim a tha e ag aothanaich mar
gu 'm biodh ann mart a bhiodh an deidh
lionadh oirre fein am polaig bhuntàta. Nach
cluinn sibh e, fheara."

*' Tha e cunnartach gu 'n teid e ri theinidh
an sud," arsa fear de na bodaich.

'' Ri theinidh ! " ars Eachann, s e sineadh
amhaich seachad air each a dh' fhaotainn
seallaidh a b' fhèarr. *' Cha 'n 'eil fhios ciod
è bha dol ri theinidh. Ged a bhiodh an
riocal grànnd ud an àtha cheilpeir cha dean-
adh e ach fas dearg, mar gu 'm biodh ann
bobhta de iarann ; an tràill."

Co-dhiùbh, shnàgain Eachann a steach
gus an d' fhuair e greim air a phaca. Ghabh
iad, an sin, comhairle cheile feuch c' àite 'n
cuireadh iad seachad an oidhche, gun an
corr dragh a chur air an uaimh mhoir.

Bha uaimh eile faisg a làimh anns a' chlad-
ach tholgach. Chruinnich iad connadh gu
math eigneach anns an dorcha ; agus ged
nach robh a choltas orra bhi ro chomhfhurt-
achail san àrdraich fhuair, fhuaraidh, far an
robh fraighneadh ris na balachan sgorrach,

MORT 'SA BHEINN-SHEILG. 77

agus boinne-taior aior an t-snidhe air an urlar
gharbh, chlachach, fhuair iad fraon nach
b' olc idir, ri linn na h-eiginn.

Cadal cha robh iad s! faotainn, 'nan leth-
shineadh air na sonna chlachan.

''An da, tha diiil a'm," ars Eachann,
*'gu 'n teid sinn a shealltainn ciod-e-mar tha
dol do 'n chliathranach a dh' fhàg sinn ga
ghreidheadh ris an teinidh. Thallaibh,
fheara ! "

Ràinig iad dorus na h-uamha moire gu
foilidh. Ach bha mo laochan an deidh teine
ùr fhadadh, s e 'na shuidhe ga gharadh fein
gu socrach, toilichte coltas.

''A dhearg chealgair! A shlaightire gun
nàire ! Fhuaras am mach do thratan brad-
ach, mu dheireadh. Cha bu lugha riamh na
mo bharail ort, a mhèirlich, agus thig direach
am mach a so," ars Eachann, 's e deanamh
ultaich de n fhear Ghallda, mar gu 'm biodh
aige ann leanabh, agus ga thogail am mach
gus an do thilg e measg nan clachan e, 's e
sgreuchail 's a' sgreadadh mar gu 'm biodh
cearc air am beirteadh. Thilgeadh am paca
mach as a dheidh, is cha robh aige ach
bhi sporradhuil feadh nan doirneag gus an
d' thug e mach an uaimh a dh' fhàg each, le

78 DUN-ALUINN.

bhi stiùradh air a' bhoillsge sholuis a bha
tighinn bhuaipe.

Chuireadh an oidhche seachad gun an
corr dhriodartan, is anns a' mhaduinn ghabh
gach fear a rathad fein.

CO MHARBH SEUMAS WELDON? 79

CAIBIDEIL VIII.

CO MHARBH SEUMAS WELDON?

Bha 'n duthaich uile fo phràmh an deidh an
tuiteamais a thachair an la roimhe sud. Bha
e 'm beul gach fir is mnatha anns gach àite
an tachradh iad. Ciod-e-mar thachair e?
Am bu tuiteamas da-rireadh e ? Co ris an
luaidhear e ? Am b' e Dùn-àluinn ? Am
b' i bean an duine fein ? An robh an ni
uamhasach air a dhealbh ; is an robh cuid-
eiginn eile cùl laimhe ?

B' iad so na ceistean a bha tighinn am
bàrr ; ach b' iad ceistean ris an robh daoine
glice a' crathadh an cinn gun am freagradh.

Thàinior an luchd-lagrha a lonbhar-aora.
Rinneadh garbh rannsachadh. Cheasnaich-
eadh gach aon bha mu 'n cuairt na làraich ;
ach cha d' fhuaireadh fianuis thaisbeanach
an acrhaidh duine. Chuala an triuir orhillean

o o

an urchair. Leum iad air am bonn 'sa
mhionaid. Bha Dùn-àluinn ao- 61 dibhe a
sruthan mu thri fichead ceum air falbh.
Chunnaic na gillean a' tighinn 'na ruith e

8o DUN-ALUINN.

dh' ionnsuidh an duine. Bha e 'n uair sin
mu dhà fhichead slat bhuaith. Bha na
gunnachan ri taic creige mu fhichead slat
do 'n fhear a chaidh a mharbhadh, agus air
an taobh dheth air an robh Dùn-àluinn.
Cha n fhacas duine eile mu 'n cuairt, ged a
dh' f haodadh neach a bhi am measg nam
preas. 'S gann a bha uine aig Dùn-àluinn
an urchair a losgadh, ruith sgonn air ais,
s a bhi 'san laraich 'san robh e, nuair chunn-
aic na gillean e. Bha a' Bhan-fhrangach
am mach a' chuid bu mhotha de 'n latha,
agus anns an am air an d' eirich am breamas
am mach ; ach bha i dealbhadaireachd, a reir
coltais, caigeann mhiltean air falbh. Cha
d' ionndrainneadh duine 'sam bith eile as
a' choimhearsnachd. Bha amharus trom aig
gach duine 'san dùthaich air fear Dhuin-
àluinn. Bha amharus, cuideachd, air mnaoi
an duine fein — a' Bhan-fhrangach — ach cha
robh fianuis 'nan aghaidh. Ruraich is ranns-
aich is cheasnaich an luchd-lagha ; ach eadar
gach tuasgladh,'s gach eunach,'s gach forrach
a rinn iad, bha fòtus anns an fhianuis.

B' i, leis an sin, a' cheist do-fhuasglaidh
a bha 'm broilleach gach fir is mnatha 'san
sgireachd : *' Co mharbh Seumas Weldon ? "
Na b' fhaide na sin cha deach a' chùis. Bha

CO MHARBH SEUMAS WELDON ? 8i

Dùn-àluinn 'na dhuine cumhachdach 'san tin
Mar a bha a h-uile fear d' a sheorsa 'san am,
bha caraid aige 'sa chùirt ; agus, mar an
ceudna, bonn 'na sporan. Gheibheadh, an
uair ud, an t-uachdaran as gu reamhar, garbh
far nach fhaigheadh an t-iochdaran as ach
gu cumhann, caol ; agus leis an sin, chaidh
an ni a phluchadh seachad gu maol, marbh.
Chaidh ; ach bha 'm beachd fein aig an
t-sluaorh. Cha robh iad an teagamh nach

o o

deach foill a chluich. An deidh beagan uine,
dhaingnicheadh na beachdan so 'nan cridh-
eachan.

An deidh bàs a fir, thug a' bhean-uasal
Lunnainn oirre. Cha b' f hada gus an do lean
Dùn-àluinn i ; agus mu 'n deach an t-ath
earrach gu math 'na thigh, thàinig an dithis
dachaidh, guala air ghuala, 's iad pòsda :
Fear Dhùin-àluinn agus Bean Dhùin-àluinn.

Cha robh duine air nach robh sglèamas.
Ghabh Cailean og gu mor gu cridhe e. Cha
robh fios aige ciod è an àirde as an cuireadh
an ath oiteag, is cha robh e ach air ais 's air
aghaidh gu Màiri, a leigeil inntinn rithe agus
a ghabhail a deagh chomhairle.

** Am bheil cuimhne agad an oidhche bha
sinn a' tighinn còmhla as a' chlachan ? " arsa
Màiri ri Cailean.

82 DUN-ALUINN.

«

'*Tha," arsa Cailean.

*' Agus nach d' thubhairt mise riut gu 'n
robh mi faicinn na froise dèanamh ? "

^* Thubhairt."

'* Agus nach d' thàinig m' fhàisneachd air
a cois ? " arsa Màiri.

*' Thàinig, ma s e na thachair a bha thu
ciallachadh."

'*'Se; agus creid thusa mise, Chailein,
gu 'm bheil do na te ud sa bheairt, is nach
d' thug i fathast an urchair mu dheireadh do 'n
iteachan. 'S math a chunnaic do mhàthair
chaomh so. Gabh thusa a comhairle is cum
do dhà shùil fosgailte."

*'Gun teagamh, a Mhàiri. Ach ciod è tha
thu g iarraidh orm a dhèanamh ? An è 'n
dùthaich fhàgail ? " arsa Cailean.

*' Dìreach sin ; gus an tig an t-àite gu
d' làimh fèin/' arsa Màiri.

'* Tha thu cur iongantais orm. Am bheil
thu fas sgith dhiom ? An do chuir na thach-
air a'm theaghlach grain ort rium ? Am bheil
thu 'n diiil cùl a thoirt rium ? An è sin an
doigh air faotainn cuidhte 's mi ? An è,
Mhàiri ? An è ? Innis. Innis gu grad," arsa
Cailean bochd, 's e 'n dara h-uair a' fàsgadh
a dhòrn s an uair eile a' cniodachadh 's a*
clapail Màiri 's ga tarruing a steach r' a uchd.

CO MHARBH SEUMAS WELDON ? 83

''A Chailein, a ghaoil ! " arsa Màiri, 's a
da laimh mhin air gach guala de a leannan,
agrus a da shiiil bhoidheach a' sealltainn gru
durachdach 'na aodann. ** Biodh gliocas a'd
cheann. Eisd, agus glac foighidinn. Ciod
a dh' iarr eadhon do mhàthair ort ? "

'' Thusa a phòsadh," arsa Cailean, is e 'ga
ceapadh.

'' Seadh ! Ach cuin ? Tha thu 'n toiseach
ris an aire thoirt duit fein, g-un mise bhi anns
an rathad, cho math riutsa. Tha mise ag
innseadh dhuit nach bi cnap-starraidh an
aghaidh na te ud," arsa Màiri gu socrach,
ciùin, glic.

*' Ciod -e- mar bhiodhmaid 'na rathad?"
arsa Cailean.

*' Nach robh a fear anns an rathad orra ? ''
arsa Màiri. "Tha fios aice mu 'n cuairt
oirnne ; agus mur a sgaoil sinn fein, sgaraidh
ise sinn."

** Cuiridh mi chuige iad le chèile,co-dhiùbh,
feuch an tuig mi ciod è tha 'nam beachd,"
arsa Cailean.

Dh' fhàg a' charaid òg a bha n gaol cho
mor air a cheile, beannachd aig a cheile.

Bha Cailean 'na shuidhe 'na sheomar
a' smaointinn 's a' cnuasachd, 's a làmh fo
leth-cheann, nuair co thàinig a steach gu

84 DUN-ALUINN.

sìobhalta, suairce, banail, ach a mhuime.
Shuidh i air cathair làmh ris, agus a' cur a
làimhe gu blàth, coibhneil air a ghlùin, chaidh
i steach an seanchas ris, an doigh a thug air
Cailean bochd a bheachd atharrachadh oirre
car tacain.

**Tha thusa nis, a ruin," arsa ise, ''aig
aois thùrail duine. Chaill thu do mhàthair
nuair bha thu aig inbhe nach diochuimhnich
thu i ; agus, gu nàdurra, bithidh mise leat an
toiseach mar mheall fuar sneachd."

Thug na briathran so tiomadh air Cailean.

'' Tha mi n àite do mhàthar. Cha Uon mi
a h-àite ann ad chridhe-sa ; ach co their gu
h-olc rium ma bheir mi na h-oidhirpean gu
ceart, dleasnach, a chum s nach fairich thusa
no do phiuthar call ur màthar."

Bha Cailean ag eisdeachd, 's na deòir 'na
shùilean, 's e smaointinn nach b' urrainn
boireannach a bhi na bu bhlàithe s na bu
tlusala na a' mhuime so a bh' air a coimeas
ris an uaigh fhuair an-iochdmhoir.

Ach lean ise oirre.

*' Nis, a ruin, dean thusa dachaidh dhuit
fein 'sa mhionaid. Cha 'n 'eil an sin ach
ceum nàdurra, agus, le ceartas, tha coir agad
air a dhèanamh ged nach tachradh so idir.
Cha 'n 'eil na 's grinne na do leannan ; agus

CO MHARBH SEUMAS WELDON ? 85

dean bean do thighe dhith gun dàil. Bheir
t' athair duit fear de na bailtean a tha e 'n
deidh a reiteachadh ; ach gus an tig an latha,
an ciirsa naduir, anns am bi thu 'nad fhear
Dhùin-àluinn — an latha sin anns an teid
mise, ma s mi bhios air deireadh air t' athair,
do thigh tursach na banntraich."

Nuair bha Cailean leis fein, 's e sràid-
imeachd air an ùrlar, 's a dhà shùil 'san làr,
bha e g ràdh ris fein nach b' urrainn bana-
charaid tachairt ris a b' fhèarr na mhuime.

*'Tha, tha/' theireadh e ris fein, le toil-
inntinn gu 'n toireadh i athair mu n cuairt
air a thaobh ; ''tha'm beachd cèarr againn
oirre air fad. Boireannach gasda. Boireann-
ach tiirail. Boireannach tuigseach. Tha 'm
beachd cèarr againn oirre. Tha : cha n eil
teagamh ann."

Agus 's ann a bha aithreachas air a bhi
cur eucoir 'sam bith as a leth. Ach thàinig
là eile ; is cha b' fhada chuige.

Thug e sràid am mach. Chunnaic a
mhuime e, s i sràidimeachd 'na seòmar fein.
Bha i figheadh an Hn anns an rachadh Cail-
ean, 's i 'n deidh an laghan a thoirt as a' cheud
sreath mhogul.

'' Ha-ha," ars ise, s i sràidimeachd feadh
an urlair, is ciorb de shròl rìomhach 'na làimh

86 DUN-ALUINN.

chlì, 's i siarsalachadh na te eile mar gu 'm
biodh i air ùrlar tigh-cleas, is na ceudan ga
feitheamh 's 'ga h-eisdeachd. '' Ha-ha, 'ille
mhaith ! Cha bhi thusa tighinn a'm rathad-sa
na 's mo na each. Is mise nis bean laghail
Dhùin-àluinn, is leigidh mi fhaicinn, air mo
shocair, agus gu sàmhach, gur mi. Ha-ha !
Gheibh thusa cead do choise. Thoir do
Mhàiri ruadh Nic Griogair leat, ma thogras
tu ; ach cha bhi sibh mu 'm choinneamh-sa.
Cha bhi; no cha mhise Mariette Wolfe — hm
— Nic Colgain — Ha-ha. Nic Colgain, gu
dearbh ! Baintighearn Dhùin-àluinn. Ha-
ha ! Ach ni mise Dun-dorainn de do Nic
Griogair ruaidh, agus do thuilleadh 's i, mu 'm
fairtlich orm. Ise! Is esan ! Gu dearbh!"

** Ho-ho ! Mo chaileag ! Mo bheanag !
Mo dhèideag ! Am bheil thusa 'n so leat
fein ? " arsa Dùn-àluinn, 's e tighinn a steach
s a' cur a dhà làimh mu 'n cuairt oirre, 's e
ga pògadh 's ga sliogadh. '* Shaoil mi gu 'n
robh Cailean leat."

'' Bhà," ars ise gu blàth, mìogach s i
sliogadh aodainn le a basan mine, geala, 's i
sineadh a suas a beòil chuige g a phogadh ;
'* bhà ; ach tha e 'n deidh dol am mach. Bha
mi direach a' toirt comhairle màthar air," is

CO MHARBH SEUMAS WELDON ? 87

fad na h-uine a beul r'a bheul ga phògadh
o-u oraolach.

'' Seadh !" ars esan s e ga plùchadh ris.

** Bha mi 'g^ ràdh ris ou 'm bu choir da a
bhan - chompanach a thaghadh a nead a
b' fhèarr na 'n nead a tha e taghal."

''Seadh! Is ciod è tha da-rireadh 'na
bheachd ? "

*'Tha 'na beachd an rud a bha na bheachd
o chionn bhliadhnachan : Nic Griooair thoirt
dachaidh. Dh' fheuch mi a thoirt as; ach as
cha tig e. Nach bochd an gnothuch gu 'm
biodh caileag- chumanta tighinn a thoirt
sHochd do Dhùn-àluinn. Feumar, feumar,
feumar stad a chur air gun dol a thoirt dimeas
air fuil àird, uasail, uaibhrich siol Cholgain,"
's i bualadh a làimhe air a ghuala a leigeadh
fhaicinn, ma b' fhior, cho durachdach s a bha
i a chumail a suas cliii an teao-hlaich anns an
deach i an dòigh cho salach 's a bha i fein
'na gluasad 's 'na caitheamh-beatha ; is cha
b' fhèarr Dùn-àluinn fèin.

*' Leig thusa eadar mise 's e," ars esan,
's e toirt ceuman daingeann feadh an iirlair,
aodann air tòiceadh, 's e sgailceadh a
làmh.

Dh' oibrich am fiidar a chalc a' bhan-

88 DUN-ALUINN.

eucorach 'na dhroch chlaigeann, far an robh
eucoir is gràinealachd gu leòir mar a bhà.

** Leig thusa eadar mise 's e, is cha chreid
mise nach fuaraich e cho luath 's a theasaich
e. Am peasan leibideach nach eil fhios aige
ciod è ceann a tha fodha dheth. i\ch bheir
mise gu mothachadh e. Bheir mise gu
mothachadh e cho cinnteach 's is e ' Cailean '
is ainm da. Leigfidh mise fhaicinn da o^us
nach gabh coin no coimhich ris, no 's ann
gu 'n call."

Sheas e 'n sin is sheall e 'san da shuil
bhradaich oirre, 's a bhilean duinte, daing-
eann air a cheile.

*' Cha 'n 'eil ann ach gaotharan, is feumar
a smachdachadh," ars ise.

*' Mar thubhairt mi cheana : leig thusa
eadar mise 's e."

Nuair bha i leatha fein 'san t-seomar an
deidh do Dhùn-àluinn dol am mach, 's i chuir
fiamh gàire an uilc oirre fein.

'' ' Leig thusa eadar mise 's e,' 's e bhios
ann," ars ise rithe fein. '' Fhuair mise do 'n
tràigh, agus ni mi maorach, ciod è 'sam bith
ciod è 'n rotach a bhios orm a' tighinn aisde.
Biodh sin air Dùn-àluinn. Ho-ho-hò ! Tha
ghuaillean leathann gu leòir. Ho-ho-hò ! "

CO MHARBH SEUMAS WELDON ? 89

Cleas an damhain-alluidh, fhuair i 'n lion
fhigheadh, is cha robh aice nis ach suidhe'na
theis-meadhon gus an tigeadh Cailean truagh
lath-eiginn a' sranndail le sodan mu 'n cuairt,
nuair thigeadh e a ghabhail comhairle athar
mu n phosadh a bha 'na bheachd.

Thàinig e sin.

90 DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL IX.

CAILEAN ÒG 'GA FHÒGRADH.

Beagan làithean an deidh sud, chunnaic
Cailean Màiri a rithis. Dh' innis e dhith
cho fàbharach 's a bha 'mhuime dha, is gu
'n robh e cinnteach nach biodh athair 'na
aghaidh. Bha h-uile ni air a shocrachadh,
is cha robh càs tuillidh ann. Bha mhuime
cho coibhneil. Bha i calg - dhireach an
aghaidh mar a shaoil e. Bha e air a dhall-
adh cho mor leis a' chumhachd nàdurra bh'
aig a' Bhan-fhrangaich 's gur gann a chreid-
eadh Màiri gu 'm b' e Cailean a bh' ann idir,
mur a biodh s gu 'm b' aithne dhith cho
math e. Bha a' Bhan-fhrangach comasach.
Bha buaidh mhi-nàdurra air a teangaidh
shleamhainn, mhilis, is aig a h-aodann reidh,
suairce, banail, neoichiontach coltas, gun ghò,
gun chron.

Ach, ma mheall i each, cha do mheall i
Màiri Nic Griogair thuigseach, thurail.
Dh' eisd i ri Cailean gus an do chuir e mach
na bh' aige r' a ràdh. Mur an d' aontaich i

CAILEAN OG 'GA FHOGRADH. 91

leis, cha do chuir i idir dad 'na aghaidh.
Thuig i a' chùis an làrach nam bonn, agus
dh' fheumadh i, mar dheagh sheanalair air a
chur an cùil chumhainn, gun fhios da, leis an
nàmhaid, ceum a thoirt air a h-ais le seolt-
achd, gus am faigheadh i fàth air buaidh a
bhi aig gliocas a beoil is neart a h-argumaid,
air Cailean, anns a' chraicionn san robh e
d' a mhuime bho na chunnaic i roimhe e.

''A Chailein," ars ise, **cò is motha
durachd dhuit, mise, no do mhuime? Am
bheil durachd do mhuime duit na 's motha
na durachd do mhàthar ? Ciod è b' aobhar
do 'n eallach a chuir do mhàthair do 'n uir ?
Ciod Ì a chomhairle thug i ort mu 'n do
dhuin i suil ? Cuimhnich, a Chailein ! Leig
do chomhairle ri t' athair ; ach cha 'n fhaigh
thu ach an diult air a' chnaig. Na biodh
eagal ort gu 'm faigh mise no thusa fathamas
an Dùn-àluinn. Tha tuillidh an amharc na
te ud ; is cha bhi thusa m' a coinneamh.
Creid no na creid."

Cha 'n 'eil teagamh nach d' thug na briath-
ran durachdach so atharrachadh air Cailean.
Bha brelthneachadh math aice. Cha robh
aobhar aice esan a dh' fhalbh as an rathad,
ach air a shon fein. Bha e nàdurra gu leoir,
na 'm biodh a h-uile rud ceart 'na àite, gu 'n

92 DUN-ALUINN.

robh mòran r' a bhuidhinn le a fhuireach ;
agus a h-uile dad r' a chall le a fhalbh. Bha
ise a' faicinn na cùise na bu shoilleire na esan.
Bha 'chridhe an geall oirre cho mor 's nach
robh e faicinn ciod e 'n reusan athair no
mhuime bhi 'na aghaidh, is e fo dhruim a
thio^he fein. Nach b' e fein an t-oighre
laghail ? Nach robh Ian choir aige air dèan-
amh mar a rinn athraichean ? Nach robh
an t-àm dha pòsadh ? Cha b' e ceum amaid-
each a bh' ann ; agus ged a b' è, nach b' i 'n
amaideachd ghlic i !

Sin na smaointean a bha 'n cridhe Chailein ;
is na b' fhaide na sin cha robh e faicinn. Ach
fhuair e shuilean fhosgladh. Rud a bha
ceart gu leoir da, chuir e roimhe a bharail
a thoirt far na cùise, agus a bheachd fein
a leantainn gus a' cheum a b' fhaide mach.

Bha fios aige gu 'm bu duine breun ceann-
laidir athair. Bha fios aige an deidh 's gu
leir, nach robh 'na mhuime ach grodalach
nam ban. Ach leis cho coibhneil 's a
bhruidhneadh i ris, is leis cho blath, sheirceil
's a bhuineadh i ris anns gach doigh, bho na
rinn 'athair bean Dhùin-àluinn dìth, chuir i
sgleò cho mor air a shuilean 's nach fhaiceadh
e idir a' ghràinealachd anns am b' aithne
dha 'n toiseach i. Bha i, mar an ceudna,

CAILEAN OG 'GA FHOGRADH. 93

air taobh a cheum a bha e toirt, a reir a
h-aideachaidh fein ; agus cha robh e idir
a' faicinn ach rathad reidh roimhe.

Mu dheireadh, bhruidhinn e ri 'athair.
Chuir comhairle Màiri cho mor air earalas e
s gu 'n robh e deas, uidheamaichte aon taobh
g an tigeadh e. Chum sin a suas e, e thigh-
inn cam no direach ; is cha bhiodh e air a
mhealladh co-dhiubh dheanadh e Spain no
mhilleadh e deagh adharc.

'* Nic Griogair, gu dearbh ! " ars athair.
*'Gu 'n luaidhteadh fuil shuarach Chloinn
Ghriogair ri fuil uasail, uaibhrich Chloinn-
Cholgain ! Gu 'n tigeadh siol nam fograch
's nam fear-cuirn an luib mo theaohlaich-sa !
Seadh ; siol nan ruagalach a shàth coin mhora
Mhont-rois am jfiaclan sgorrach nimheach
'nan easg^aidean ruisote ! Na cluinneam e !
Na cluinneam e ! "

Leis an sin, thug e nuas a dhòrn throm,
dhuinte air a' bhord le leithid de sgailc 's gu
'n do leum na bh' air sè oirlich a suas. Bha
e air at le feirg, agus na cuislean taobh a
chinn air tocadh cho o^arbh ri chorraior.

Bha Cailean e fein air fas teth. Am
priobadh, chunnaic e troimh chomhairlean
Màiri. Am priobadh chunnaic e troimh fhoill
na ruaille bu mhuime da. Chunnaic e ciod è

94 DUN-ALUINN.

bha 'nan amharc le cheile. Chunnaic e gu
*m feumadh e *' 'n aire thoirt da fein," mar a
dh' earailich a mhàthair dà air leabaidh bais:
ach chuir e roimhe mu 'm fàgadh e 'n duth-
aich gu 'n cuireadh e toit de na h-itean asda
le cheile.

'^Ruagalaich ! Fir-chuirn!" ars esan. ''Ma
bha iad 'nan ruagalaich 's 'nam fir-chuirn, bu
mhotha chuir e r' an cliii na thug bhuaithe.
An àite an cuid a ghleidheadh le teomachd
is le seòltachd a' mhadaidh ruaidh, 's le sodal
mosach a' choin, ghleidh iad e cho fad 's a
ghleidheadh iad e, gu fearail, duineil, gleusda
* le coir a' chlaidheimh.' An diugh, tha iad
falamh ; ach an diugh tha iad onoireach,
cliuiteach am beachd an t-sluaigh is an eachd-
raidh na dùthcha. Co na 's iomraitiche na
iad ? Na Griogaraich ; na GrioQ-araich ! "

'' Seadh ! Mar ruagalaich a thogadh màl
dubh gu h-eucorach bharr an coimhearsnach,
's a phòcaicheadh gu sanntach, mosach e!" 's
e fein a' plùchadh a làimhe gu socrach sios
'na phòca.

'' Bu mhath agus bu ghleusda bha iad 'ga
chosnadh, nuair bha iad 'nan gàradh-dìon d'
an coimhearsnach ; agus bu gheal am màl-
dubh e seach am màl-dubh a tha 'n coimpir-
ean a' togail an diugh gu h-ana-ceart."

CAILEAN OG 'GA FHOGRADH. 95

*' Direach sin, a laprachain ; direach sin.
Tha mise faicinn, 'ille, gu 'm bheil thusa air
do dheagh oileanachadh an sgoil sluagh-iuil
a' Mhinisteir Mhoir. Ach ni mise ortsa, mar
a ni mi air-san : ceann an rathaid am mach
as an sgireachd a leigeadh fhaicinn duibh le
cheile ; agus sibh fein a bhi rùrach a' chinn
eile gus am faigh sibh e. Thus', a bhead-
again gun cheann, gun chasan, gun ean-
chainn ! Nach math an airidh thu air
oighreachd g a riaghladh ! Thusa a choim-
easadh iochdarain losal ri uachdarain uasal
na duthcha ! "

" Tha 'n uaisle mar a chumar i ; agus
faicibh iochdaran iosal agus uachdaran uasal
rùisgte 'san loch ud shios, agus co dh' aithn-
icheas eadar an t- uachdaran 's an t-iochd-
aran ? " arsa Cailean.

''Co dh' aithnicheas eatorra ?" arsa Dun-
àluinn.

'* Seadh ! " arsa Cailean.

'* Co 's fhèarr a dh' abrar ? '' ars 'athair.

**An t-uachdaran, gun teagamh," arsa
Cailean, '' nuair chuireas e air aodach. Cha
'n fhèarr am beairteach seach am bochd.
Cha *n fhèarr duine seach duine. Ach an
fheadhainn a fhuair greim air fearann 's air
fonn, nuair a bha neart a' dol thar ceart,

96 DUN-ALUINN.

rinn iad lagh leis an gleidheadh iad e. An
fheadhainn aig an robh rud san am le tuit-
eamas, ghleidh an lagh sin dhaibh e gus an
so. Ciod è is fèarr iad na 'n dream bho 'n
d' thug iad e, ged tha iad falamh an diugh.
Uaislean gu dearbh ! Ciod è tha 'n sin ach
cleachdainn duine ri duine, 's an aon tighinn
aca : an cleachdainn a rinn an seang do 'n
t-sàsaiche nuair ruith ùine. Uaislean, gu
dearbh ! Uaislean ! "

*' Seadh ! uaislean/' arsa Dùn-àluinn.
** Cha dean a h-uile duine uachdaran na 's
mo na ni h-uile duine seanalair."

'' Cha do rugadh duine riamh 'na sheanal-
air ; ach tha na h-uachdarain 's na h-uaislean
air am breith air fad ! Ged a bhiodh sibhse
'nar seanalair, cha dèanadh sin seanalair
dhiomsa ; " arsa Cailean, le fiamh gàire a
ràinig an smior chailleach aig 'athair breun,
neo-mhacanta, neo-mheasail.

'' Direach sin," ars esan, 's e pasgadh a
dhà làimh air 'uchd ; ''direach sin. Agus,
air a' mhodh cheudna, ged tha mise 'nam
uachdaran, cha dean sin uachdaran dhiotsa ;
agus cha mhotha na sin a bhios tu 'nad
uachdaran air sion fo mo sheilbh-sa, ri d'
bheò, ri d' bheo. Sud an dorus. Fag

CAILEAN OG 'GA FHOGRADH. 97

m' fhianuis. Mach as mo thigh ; agus ri d*
bheò na faiceam do shùil. Mach ! Mach !
Mach ! "

Leis na facail sin choc e chorrag ris an
dorus, is chum e cocte i, 's a bhilean teann
air a cheile, gus an deach Cailean am mach.

98 DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL X.

CAILEAN AIR CHOMHACH.

Bha 'n Bhan-fhrangach a' farchluais taobh
am mach an doruis, is chual i h-uile facal
de n iorghuill a bha eadar Cailean is athair.

Nuair chaidh Cailean Mor a steach do 'n
t-seòmar far an robh i, thoisich i air miodal,
s air briodal ris 'na doigh chealgaich, mheallta,
bhradaich fein.

** Tha thu air do chur mu 'n cuairt, a ruin.
Cha d' fhuair am peasan a smachdachadh
aig glùn, agus cha n eil a sheòrsa furasda
a smachdachadh aig uilinn."

'* Nach smachdaich ! " ars esan. '' Nach
smachdaich ! Cha leig mise thairis orm e
na 's mo na leigeas mi an giolcam-dobhram
is motha thachair riamh orm."

'' B' e sud an duine ghleidheadh a suas
deagh chliu is fuil uasal rioghail nan àrmunn
meanmnach bho 'n d' thàinig e."

** Ach creinidh e air an sin ; agus creinidh
e air na beachdan saobh-chreideach a thaobh
uachdranais is fior-uaisle tha m Ministear

CAILEAN AIR CHOxMHACH. 99

Mor misgeach an deidh a stalcadh 'na cheann
gun eanchainn. Fhuair e taobh na locrach
de 'n chòmhla agus gleidheadh se e ; air-neo
cha mhise fear a th' ann."

Bha Dim-aluinn a' spaidsearachd air an
urlar s a' toirt sad chruaidh da chasan air
a h-uile ceum, a dhaingneachadh nam facal.

" Cha seilbhich e oighreachd Dhùin-àluinn,
ma dh' fhaodas mise, agus neach 'sam bith
a ghabhas roimhe, cha tog e smuid air Ian
sluasaid de ùir a bhuineas domhsa."

Bha a bhean air a h-eibhneachadh thar
tomhais. Bha 'n t-srian aice an ceann
a' bhurraidh agus stiuireadh si e an taobh
a thogradh i, 's a teangadh na pluic a' mag-
adh air.

Thachair an da bhonn odhar air a cheile,
ag*us bha iad a' cordadh ou math.

'' Fhuair mise mo dhùrachd a nis, agus,
ma dh' fhaodas mi, gleidhidh mi i. Cha bhi
bana-mhaighstir ann ach mise. Ma bhitheas
mi 'n deidh m' fhir — Ha-ha-hà! M' fhir!
agus cha bhi oighre ann ach mo shliochd,
ma tha sliochd an dan domh — chi mise an
oighreachd air a glanadh gus nach bi fiamh
no giamh orm gu 'm bi Cailean Og anns an
rathad orm. Chi. Chuir mi romham e.
Is mise bean Dhùin-àluinn. Ha-hà."

loo DUN-ALUINN.

B' iad so a smaointean. B' e so a dùrachd.
Am fad so fhuair i leatha e.

Nuair a dh'fhàg Cailean an caisteal, bho 'n
do bhreab, ach gann, athair am mach e,
thug e air, lom is direach, gu Màiri. B' i n
aon chùl-taic a bh' aige nis, bho na chaill e
mhàthair. B'ann rithe daonnan a leigeadh e
chomhairle. B' ann bhuaipe daonnan a
gheibheadh e comhairle chuireadh misneach
ann, anns an daoras 'san robh e ri linn na
h-ùpraid 's an tionndadh bun os cionn a bha
*na dhachaidh — an dachaidh sin a bha nis
air fas cho fuar chumhann da s nach robh
àite aige 'san oiseann bu lugha s a bu shuar-
aiche dhith.

**Cha 'n 'eil mi mir air mo mhealladh.
'S ann a bhithinn air mo mhealladh gu mor
na' m b' è 'n t-atharrach a thachair," arsa
Màiri. *' Is fada bho na thubhairt mi riut
gu 'n robh an teine 'ga fhadadh ; is cha
ghabhadh e cur annad gus am fac thu nis e
le do dhà shùil fèin. Agus tha mi gle thoil-
ichte. Feumaidh tu an dùthaich a thoirt
greis mu d' cheann; oir gu cinnteach, a Chail-
ein, tha eagal orm nach bi do bheatha sàbh-
ailte."

**Tha mi 'ga fhaicinn sin a nis, cho soil-
leir ri grein a' mheadhon-latha shamhraidh.

CAILEAX AIR CHOMHACH. loi

Ciod è sam bith mar a thachair Seumas
Weldon bochd amaideach r' a bhàs — s e sin
CO 'sam bith a mharbh e — 's e 'n fhoill a chaidh
a chluich — chaidh a mhort — ach diolaidh an
ciontach air a shon lath-eiginn, ciod è 'sam
bith cho fad air falbh 's a tha e. Bha e 'san
rathad. Tha mise 'san rathad, cuideachd ;
ach ni mi feum de 'n fhaire-mhonaidh a fhuair
mi. An nochd fein bithidh mi air ceann an
rathaid. Ach ciod è mu d' dheighinn-sa ;
agus mu dheighinn IMoir Bhig, gus an till
mise a rithis, ma tha e an dan domh ? "

**Cha 'n 'eil am Moir Bhig ach an leanabh.
Leanaidh mise rithe fhad 's a dh' fhàgar
aoram i ; ach tha a' cheud choir aio- a h-athair
oirre. Cha 'n 'eil cùram dhomhsa na 's mo.
Tha mo shean mhàthair agam ri sealltainn
as a deidh, agus feumaidh mi bhi faicilleach;
agus a' cheud fhosgladh a gheibh mi, fagaidh
mi so. Tha a' bhiodag annamsa cho math
s a tha i annad fein."

*'Cha 'n 'eil teagam^h ann/' arsa Cailean,
*'ach ciod è 'sam bith taobh air an toir thu
t' aghaidh, lean ri mo phiuthair."

*' Na cuireadh sin curam ort," arsa Màiri.
**Far am bi mise 's mo mhàthair, bithidh ise;
no 's è 's gu 'n teid a toirt bhuam le cluip.
Cha chuirinn earbsa anns an te ud na

I02 DUN-ALUINN.

b* fhaide na thilginn i. Tha i cunnartach 'san
duthaich."

Air an oidhche ud fein, dh' fhàg Cailean
tir a dhùthchais, Shuidh e fein is Màiri
taobh an teinidh a' bruidhinn air a h-uile
doigh a b' fhèarr a ghabhadh rathad ùr a
reiteachadh troimh 'n fhasaich anns an do
chuireadh iad le cheile le iobartan na dreige
a thàinig cho tubaisteach anns an t-slighe
orra le cheile.

Nuair thoisich an speur air fas glas os
cionn Beinn Bhuidhe, agus a' mhaduinn air
dèanamh gu boidheach thog Cailean air.
Shin se e fein thar a pheathar, agus srannd
aice an cadal sàmhach socrach, neoichiontach
de àmhghairean an t-saoghail, agus phòg se i
gus an do fhliuch e a fait le dheoir. Dh'fhàg
e beannachd aig Màiri is aig a màthair,
is tharruing se e fein air falbh bho 'n aon
làraich a bu ghoirte air an do sheas e riamh,
ach taobh leabaidh-bais a mhàthar.

Astar beag air aghaidh taobh an rathaid
bha 'n cladh, anns an do thiodhlaiceadh a
shinnsearachd fad iomadh linn. 'Sa cheart uir
so bha mhàthair a' cnàmh. Chaidh e steach.
Sheas e 'sa chomhar-thràth aig ceann na
h-uaighe, 's a bhoineid 'na dhà làimh. Bha
sàmhchair uile mu 'n cuairt comh-reidh ri

CAILEAN AIR CHOMHACH. 103

sàmhchair na h-uaighe fein. Shin Cailean
e fein air uaigh a mhàthar, is shil a dheoir
'air a' phloc ghorm. Spion se e fein air falbh,
agus an uair a fhuair e air ceann an rathaid
a rithis, dh' fhairich e mar gu^m faigheadh
a chridhe goirt aotromachadh. Bha e toil-
ichte gu 'n d* fhuair e seachad an da rud ud
a bha cur eallaich air ri linn e bhi air fhògradh
bho dhachaidh, lorn, falamh : dealachadh ri
Màiri, a leannan, agus ri Moir Bhig, a
phiuthar, agus taghal 'sa chladh a chum
sealladh aon uair eile de uaigh a mhàthar.

Cha 'n 'eil am 'sam bith is motha dhruigh-
eas suidheachadh de 'n t-seorsa so air neach
a bhitheas a' fàgail a dhachaidh 's a dhùthcha,
na am briseadh fàire, nuair tha 'n saoghal
uile an clos na suain, gun smuairean, gun
smaoin air ainneart, no càs, no trioblaidean
an fhàsaich so. Dhruioheadh e air neach
'sam bith. Dhruigh e air Cailean Og Dhùin-
àluinn. Bu dùth dha gu 'n druigheadh.

.Ach ma dh' fhalbh e, bha beannachd 'na
chois. Bha speis aig an t-sluagh dha. Bha
na dh' fhàgadh de thuath air an oighreachd
a' cur earbsa as, agus a' tighinn beò an dòchas
gu 'm faigheadh iad fois is clos na 'm biodh
e 'n dan da, lath-eiginn, suidhe mar uachdaran
an caisteal Dhùin-àluinn. Thuit an dud 's an

I04 DUN-ALUINN.

dad nuair dh' fhalbh e, agus cha b' e falbh
ach a chur air falbh, mar a dh' eirich do
mhoran aca fein.

Bha 'n oighreachd air dol fas a chion
sluaigh. Bailtean mora farsuinn, s gun r' a
fhaicinn annta ach ciobairean. Mar a chaidh
a ràdh cheana, bha na dh' fhuirich de 'n
t-sluagh air tuineachadh ri cladach, a' tighinn
beò air dhòigh èiginn eadar iasgach is ait-
each, air uachdar chreag, is mòrlanachd do 'n
uachdaran air seachd sgillinn 'san latha, agus
clach de mhin Innseanaich oidhche Shath-
uirne nuair stadadh iad. Ri uine dh' eirich
am pàigheadh- latha caigeann sgillinn, is
bhiodh na truaghain 'gan cunntas fein beart-
ach na 'n tigeadh an latha 'sam faigheadh iad
tasdan. Cha robh feum a bhi gearan. Cha
robh e furasda tighinn as eadar bàillidh
uaibhreach, dioghaltach agus uachdaran gun
fhathamas, gun seirc, gun iochd, gun trocair,
ach an sluagh a shiogaladh gus an sgillinn
a b' fhaide mach.

Cha robh ach an aon duine 'san sgireachd
a ghabhadh an taobh ; agus b'" e sin am
Ministear Mor, mar theireadh iad ris :
Dòmhnull Stiùbhart, ministear na sgireachd.
Ach bha e fein air cloich an turramain.
Bha 'm ministear gun chùram mnatha no

CAILEAN AIR CHOMHACH. 105

teaghlaich, agus anns na bliadhnachan mu
dheireadh a bha e 'n seilbh na sgireachd,
thug se e fein a suas gu buileach do 'n deoch
làidir.

Air uairean b' e bu cheann-teagaisg dha
*sa chùbaid an t-asdar a bha eadar a thigh
fein agus tigh-osda a' chlachain. Air uairean
eile is minic a chunnacas e an àite uaigneach
sa mhonadh, air a rathad dhachaidh as
a' chlachan, 's an daorach air, 's gun air ach
a' bhriogais. Bhiodh am bata air stobadh
sa ghrunnd 's a chòta is ad air, is esan
a' dannsadh mu choinneamh, 's a' maoidheadh,
s a' sèarsalachadh a dhorn 's aor iarraidh air
tiorhinn air ag-haidh 's nach fhàpadh e oirleach
ann. Air uairean, 's e Dùn-àluinn a bhiodh
ann, 's air uairean eile, uachdaran air choir-
eiginn eile. Bha e fein fo chomaraich nan
uachdaran ; ach ged a bha, cha robh aige
orra. Bha e de theaghlach measail, 'na
dhuine ionnsaichte, agus duineil, foghainteach,
neo-eisimeileach, gun eagal, gun ghiorraig,
gun sgàth, ciod è 'sam bith an taobh a thig-
eadh e.

Ach bha a' bhiodag ann. Cha b' ann air
son na deoch a mhàin ; ach air son gu 'm
biodh de ladarnas ann 's gu 'n toireadh e
achmhasan do na h-uachdarain mheasail, no

8

io6 DUN-ALUINN.

gu m faigheadh e coire 'sam bith dhaibh.
Thug e, gu sònruichte, oilbheum do Dhùn-
àluinn ; is chuir Dùn-àluinn roimhe dloladh
a thoirt am mach. Thug e ciiis a' mhinisteir
air beulaibh na cleire ; ach, ged a thug, cha
do mheataich sud am ministear dad.

Cha robh àite an suidheadh no an seasadh
e, nach b' e dì-làrachadh na duthcha bu
chuspair da. Leudaicheadh e air còirichean
an t-sluaigh air an fhearann, agus an t-seolt-
achd leis an deach na h-uachdarain an seilbh,
's mar a fhuair am fear bu mhotha ceilg is
seoltachd an roinn bu mhotha de 'n duthaich,
agus mar a rinn iad an sluagh 'nan tràillean
le laghannan a fhreagairt orra fein, 's gan
daingneachadh fein an seilbh 's an ùghdarras
leis an robh comas aca fòirneart a dheanamh
air an iochdarain.

Rinn iad sin. Rinn Dùn-àluinn a' chuid
bu mhotha dheth, is cha b' ann da bu dual.
Cha robh craobh-ghineil an Albainn cho
foirfe stoc is geugan ris a' chraoibh as an
do shiolaich e. Is annamh craobh air nach
meath geug uair-eiginn. B' e Dùn-àluinn
laoghan na craoibhe de 'm buineadh e. B' e,
cuideachd, an aona gheug a chrion 's a shearg
*s a ghrod, Ian mhosgain is fhineag is chnuimh.
Cha b' ionann e 's na h-àrmuinn eile bha

CAILEAX AIR CHOMHACH. 107

roimhe 's 'na deidh, aig an robh meas air an
t-sluagh a bha 'nam mèinn, a bha iochd-
mhor, coibhneil, tlusail riutha, a ghleidheadh
daonnan mu n cuairt orra iad, agus a
chitheadh ceartas aca an coir 's an eucoir.

Chadeach Dùn-àluinn riutha. Dh'innseadh
am Ministear •Nlor sin cho math ris a' chorr,
gus an duraiceadh Dùn-àluinn òl air an uisge
a dh' aon bhalgam.

Bha fadal air gus an tachradh am ministear
air.

io8 DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL XL

BRIONGLAID AN TIGH A' CHLACHAIN.

Thachair am Ministear Mor is Dùn-àluinn
air faidhir a' chlachain, far am biodh an
dùthaich air fad, beag is mor, sean is òg, àrd
is iosal, cruinn cearta còmhla, na 'n gabhadh
e idir dèanamh. Bha Dùn-àluinn ann mar
bu dual. Bha e fein, agus aon leth-dusan de
uachdarain bheaga na dùthcha mu n cuairt,
'nan suidhe ag òl 's ag iomairt an seòmar àrd
an tigh-òsda ; agus am bàillidhean s an
gillean-ruith uile mu 'n cuairt orra mar gu 'm
biodh drobh abhagan ; agus a h-uile fear is
sgeòc air ag eisdeachd ciod è bhiodh a
mhaighstir fein ag ràdh.

Chualas bururus is ceum trom a nios an
staighir ; agus cò dh' fhosgail an dorus 's a
leig a thaic ris an ursainn, agus gleodhag
mhath air, ach am Ministear Mor.

'* So, so," arsa Dùn-àluinn ; *'sin agaibh
a nis an seann sionnach mor fein a tha dol
feadh an t-sluaigh a' searmonachadh an còir-
ichean air an fhearann. An còirichean !
A chuideachd ! "

BRIONGLAID AN TIGH A' CHLACHAIN. 109

*'Seadh," ars am ministear, 's e gabhail
a steach. ''Tha thusa n so, a sheann
dreòlain. Is fhada air astar a chluinntear
do bhururus. Tha e am muigh agam ged a
bheirinn an ceann as an amhaich agad fein,
agus aig do dhà isean deug ! Coirichean an
fhearainn, gu dearbh ! 'S iad coirichean nam
briuthas bu mhiann leatsa. Thusa, a phoit-
dhubh, anns am bheil g^Iuo- a' chaochain a
h-uile ceum a bheir thu, a bhrùid ! "

Loisg sud Dùn-àluinn gu h-olc. Bha Ian
a chuid sheòl aige fein ; agus le uiread de
chàirdean a bhi mu 'n cuairt air, bha e air a
ghreadadh mur a toireadh e pàigheadh mu
chlàr do 'n mhinistear, na 'n dèanadh droch
theangadh gheur, sgaiteach e.

'' Cha 'n e 'n dreòlan, ach an deagh lann,"
ars esan, 's e g eirigh 'na sheasamh 's a
sgailceadh a' bhùird.

'^ Cloinn Cholgain nan lann geura ;
Na fir cheannsgalach^ threubhach."

'' B' i 'n t-srathair an àite na diollaid,
Stiùbhartaich bhog, bhuidhe na h-Apunn, an
coimeas riutha."

Ghàir a' chuideachd a thoirt misnich do
Dhùn-àluinn, nuair chual iad sud.
**Stiùbhartaich bhog, bhuidhe na h-Apunn!"

no DUN-ALUINN.

ars am ministear. ** Agus thusa gad choimeas
fein ris na fir cheannsgalach, threubhach a
thàinig romhad ! Thusa, gu dearbh ! Bheir-
eadh na rinn thu cheana de bheistealachd s
de thrusdaireachd, air pàirt diubh tionndadh
'nan uaighean an I Chalum Chille. Cha
bheag an nàire do na daoine cliuiteach o 'n
d' thàinig thu, do leithid de bhrùid gun toinisg
a bhi air ainmeachadh orra, a thruaill, s a
bhlianach bhog, bhronnach, mhosach."

Bha 'n dithis 'nan seasamh mu choinneamh
a cheile, fear air gach taobh de 'n bhòrd,
a' cur dhiùbh gu garbh. Bha e 'm beachd
an dàrna fir sathadh a dhunach a thoirt do n
fhear eile a' cheud uair a choinnicheadh iad :
agus b* i so an uair.

'' Cuimhnich co ris a tha thu bruidhinn,"
arsa Dùn-àluinn gu h-uaibhreach, 's e air
chrith air a chasan leis an eagal 's leis an
fheirg comhla.

** Cha 'n 'eil e cho furasda do dhi-
chuimhneachadh. Chuir do ghniomharan
truaillidh, salach, comharradh cluaise ort
nach di-chuimhnich an t-àl so no 'n t-àl a
thig 'nan deidh. Thusa, a sgumalair gun
mheas, a thilg do chlosach thruaillidh, shalach
air fàradh lobhta druth-lann nan gaorsach,
gus an do lean pàirt diubh ri d' fheòil mar

BRIONGLAID AN TIGH A' CHLACHAIN. iii

leanas cartan donn. Thusa a' bruidhinn gu
dalma mu dhaoine measail, a thuirc-nimhe
nan tore ! "

" Ciod è th' agad ri ràdh rium ? " arsa
Dùn-àluinn.

'* Ciod è nach eil aig a h-uile neach ri ràdh
riut ? Na biodh dùil agad gu 'n cuir do
lomhainn abhagan eagal ormsa. Cha robh
mi 'n àite riamh nach seasainn mi fein.
Cha 'n è sin duitse, a logaid ! "

Cha robh seasamh a chas leth-mionaid aig
Dùn-àluinn do sgaiteachd a' mhinisteir, agus
dhùraiceadh e a làimhseachadh, ach bha 'n
t-eagal air. Bha 'n t-eaoal air roimh 'n
mhinistear fein; agus bha 'n t- eagal air
roimh 'n t-sluagh. Bha 'n duthaich uile air
taobh a' mhinisteir ; agus bha a' mhor-chuid
diubh an lathair sa chlachan an la ud. Bha
e air a loso^adh na bha e fulanor bho 'n

o o

mhinistear. Cha d' fhuair àrdan is uabhar
a leithid sud riamh de leagail ; is bha e air
a ghreadadh gus a' chridhe, a chuid abhagan
bhi cluinntinn e faotainn a leithid de thàir ;
agus a leigeadh fhaicinn nach robh e uile
gu leir gun seors air choireiginn de chnaimh
droma ann, dhubhlaich e air a' mhinistear
gu dubhlanach, ach a reir a ghniiis ghil,
gu h-eigneach, critheanach.

112 DUN-ALUINN.

'*An cluinn thu ? " ars esan, leis a h-uile
foirmealachd a bh' ann.

*'An cluinn sibh?'' ars am ministear.
*' C ait 'eil am modh ? ''

** Direach, an cluinn thu — thu — thusa.
Cha toill thu 'n corn Mur a bhi do chota,
bheirinn-sa aon sgailc ort a chumadh do
bheul sàmhach car greis.''

Bha fios aige gle mhath nach robh a' chuid
bu lugha aige de 'n mhinistear ; agus ged a
rinn e maoidheadh air, bha e an dòchas ged
a bha 'm ministear cho teth, nach leigeadh
se e fein seachad uile gu leir cho mor 's gu 'n
gabhadh e aig fhacal e. Ach nuair chunnaic
e gu 'n robh e air chùl a naidheachd,
dh' eirich a h-uile ròin a bh' air a cheann
'nan seasamh leis an uamhas a ghabh e.

"Mo chota!" ars am ministear, s e cur
dheth a chota dhuibh 's 'ga thilgeil tarsuinn
air CÙ1 cathrach. ''Mo chota! ma s e mo
chota tha tighinn eadar thu 's mi, sud agad e !
Fan thusa an sin, a mhinisteir, gus an toir
Dòmhnull Mor Stiùbhart sgleog air Dùn-
àluinn."

A null ghabh am ministear ; ach leum
na bha stigh a dhol anns an eadraiginn,
a' glaodhaich : *' O ! gnothuch nàrach ! "
** Bithidh so ainmeil ! " '' Na dèanaibh ; na

BRIONGLAID AN TIGH A' CHLACHAIN. 113

dèanaibh, a mhinisteir." ''Air ghaol an
fhortain, na cuiribh a leithid de thàmailt
oirbh fein 's gu 'n tàirneadh sibh bhur làmh
an tigh a' chlachain." '' Mo nàire ; mo
nàire!" '* Cuimhnichibh gur h-e Dùn-àluinn
a th' ann ! "

'* Dùn-àluinn ! " ars am ministear, 's e g
iarraidh chuioe. '' Ciod è Dùn-àluinn seach
am fear is suaraiche 'san sgireachd a mhas-
laich e. Dùn-àluinn, gu dearbh ! Ma 's esan
Dùn-àluinn, is mise ministear na sgireachd
a lorn Dùn-àluinn. Ma bha 'n oighreachd
'na Dùn-àluinn roimhe, rinn esan Dùn-bhàir-
linn an diugh dhith. An luid dhrùiseach,
shalach. Ma theid mise 'na charaibh, cuiridh
mi n darna peirceal air a' pheirceal eile aig
Dùn-àluinn a' chinn-mhaide."

Chualas an ubraid feadh an tighe. Cha
b' fhada gus an deach an fhuaim feadh
a' bhaile ; is cha robh fear a bh' air an
fhaidhir nach do chruinnich mu 'n cuairt an
tigh-osda, a dhol a sheasamh a' mhinisteir,
air an robh meas mor aca, ged a mhill a làmh
dheas fein e. Thoisich iad air bruchdadh
a steach air gach dorus is gach uinneig, gus,
mu dheireadh, nach fhaigheadh duine mach
no steach, 's iad a' glaodhaich s a' raoicich.

" Seasaibh am ministear, fheara tha stigh.

1 14 DUN-ALUINN.

Tilgibh Dùn-àluinn a nuas troimh 'n uinneig
aird, agus gheibh e gus nach gabh na coin
comunn ris ! " chluinnteadh thall 's a bhos
feadh an t-sluaigh.

Chuala Dùn-àluinn an ubraid 's an rànaich
a bha muigh. Bha m ministear, is e sgailc-
eadh a dhùirn air a' bhòrd, is Dùn-àluinn 'na
sheasamh air cul a' bhàillidh, s e dèanamh
dìchill air cumail ris, 's a' maoidheadh a
dhiiirn thar guala a' bhàillidh, 's a' gabhail
air gu 'n robh mhiann a bhi 'm bad a' mhinis-
teir, agus eagal a bheatha air gu 'n leigeadh
am bàillidh seachad air e. Cha robh facal
aige do 'n mhinistear ; ach bha e mar gu 'm
biodh e feuchainn ri cuimhneachadh air a
h-uile facal sgaiteach, geur, chaireach a chual
e riamh ; ach, a dh' aindeoin gach pliichadh
a dhèanadh e air fein, cha robh moran diubh
3! tighinn an lathair.

Mu dheireadh, co phliich e fein dh' ionn-
suidh an doruis ach fear an tigh-òsda. B' e
fear de abhagan an uachdarain a bh' ann,
agus, anns a' mhionaid, dhùbhlaich e air a'
mhinistear.

*' Ciod è is ciall da so ? " ars esan. ** Thoir
an aire nach i chubaid mhor agad fein a
th' agad anns a' bhord agamsa idir."

Leis an so, thug e sùil air Dùn-àluinn,

BRIONGLAID AN TIGH A' CHLACHAIN. 115

feuch an tuigeadh e ciod-e-mar a chord sud
ris.

B' e so an sgailceadh," ars esan. ** Cha 'n
fhaigh an damhan-alluidh fois fo 'n bhord
agamsa ged bhiodh e ann, na 's mo na gheibh
e 'sa chubaid fein," s e toirt sùl eile air Dùn-
àluinn, is fiamh a' ghàir air.

Ghàir na bha stigh, cuideachd ; ach ma
ghàir, raoic na bha muigh, gus an do shaoil
fear an tigh-osda gu 'm biodh e air a tharr-
uing an comhair mullach a chinn a sios an
staighir.

Bha a bhean 'na seasamh air a chùlaibh,
is chluinnteadh a guth biorach, sgreadanach,
a' sgreuchail ris na daoine fuireach air an ais.

Ach thionndaidh am ministear air fear an
tigh-osda gu garbh, salach : —

" Ciod è tha thusa g ràdh, a luamha
mhosaich ? Mur am faigh an damhan-alluidh
fois anns a' chubaid, gheibh e fois gu leoir
am bocsa nam bochd bho do sheorsa-sa.
Thusa dol a sheasamh Dhùin-àluinn a'm
aghaidh-sa ! Thusa dol a sheasamh màthair-
ghuir an lionnachaidh, a phian an sgireachd,
agus a dhi-làraich an dùthaich air fad, gus
nach bi anns an eaglais ach suidheachain
fhalamh, ma leanas an ruith air an ruaig/'

** Nach eil sibh coma, ma ghleidheas sibh

ii6 DUN-ALUINN.

gliob agus stipean ! '' arsa fear an tigh-òsda,
s e gàireachdaich.

** Ghleidh mi 'n gliob gus an so ; ach, mo
thruaighe ! is tusa fhuair a' chuid bu mhotha
de 'n stipean ! '' ars am ministear.

** Ma s è, thug e dhuibh rud air a shon/'
arsa bean fear an tigh-osda an guth àrd,
caol, biorach, 's i a' seasamh air a corra-biod,
's a' bruidhinn thar guala a fir.

**Ciod è tha n cruaidh-ghuirean aig Eoghan
Mac Theàrlaich ag ràdh ? " ars am ministear.
'* Fhuair mi rud air a shon. Cuid is duilghe
dhòmhsa gu n d' fhuair, agus tuillidh 's a
choir. Fhad 's a lean sin bha meas air
a' mhinistear. Ach tha coltas tighinn gu
crich air, is tha crioch air meas a' mhinist-
eir, cuideachd — agadsa — ach cha 'n eil aig
an duthaich."

*' Ho-re ! " ghlaodh na bha muigh s a stigh
de shluagh dileas a' mhinisteir.

*' Ho-re ! Plùichibh a steach ! Bristibh
am balla-tarsuinn ! Seasaibh am ministear !
lallaibh Dùn-àluinn 's a choin bheaga !
Steach sibh ; steach sibh ! ''

Aig an so chaidh fàradh a chur suas agus
an uinneag a chur sios 'na mile sgealb.
A steach orra bhrùchd na fir 'nan leth-dusain.
Phlùich an fheadhainn a bh' air an staighir

BRIONGLAID AN TIGH A' CHLACHAIN. 117

a steach, cuideachd. Thog iad fear an tigh-
osda 's a bhean thar an cinn gus an d' fhàg
siad iad 'nan sineadh air an ùrlar ìosal, is
bean an tighe glaodhaich : '' O, mo churrac !
Mo chir chrom ! Mo chneapan ! M' aodach ;
m' aodach ! O ! O ! Och, och, mo cheann,
mo cheann ! "

ii8 DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL XII.

THUGAR lONNSUIDH AIR AN DUN.

Bha 'n seòmar air a lionadh gus nach fhaigh-
eadh duine ach gann tionndadh ann. Bha
leth-dusan làmh am broilleach Dhùin-àluinn,
is uiread eile a' toirt fuasgladh dha. Ach
a h-uile fear a rachadh anns an eadraiginn,
bha e air a shadadh ris an ùrlar. Bha 'm
ministear 'na sheasamh air a' bhòrd, 's e
glaodhaich : ** Leigibh leis, a chàirdean.
Foghnaidh mi fein da. Na deanaibh dad
air ! Socair ; socair ! Fois ; fois ! a dhaoine
mo chridhe ! "

** As a cheile e ! lallaibh e ! " chluinnteadh
gu farumach as gach sgornan a bha stigh.
Chaidh Dùn-àluinn 's am bàillldh a shlaodadh
am mach as an t-seomar an comhair an cinn.
Fhuair iad a sios an staighir, is iad mar
gu 'm biodh da chirc air an spionadh ; agus
cho luath 's a b' urrainn daibh, chuir iad na
buinn orra dhachaidh.

Sheas am ministear air a' bhord far an
robh e. Chunnaic e gu 'n robh an sluagh

THUGAR lONNSUIDH AIR AN DUN. 119

air an togail, agus mur an deanadh e inn-
leachd air an cumail mu n cuairt air, gu m
faodadh an tuasaid criochnachadh le fuil.

Bha 'n seomar dùmhlaichte de dhaoine Ian
dibhe, is iad a' glaodhaich gus an d' thàinig
reachd am muineal cuid diubh : *'Oraid,
a mhinisteir ! Oraid, a mhinisteir ! Oraid i "

Sheas am ministear far an robh e, gun ad,
gun chòta, 's a làmhan an ceannaibh a leis,
aofus ars esan : "A chàirdean, cha 'n 'eil
ionorhnadh orm sibh a bhi air bhoil. Tha
sibh air ur sàrachadh ; tha sibh air ur beub-
anachadh ; tha sibh air ur deagh Hodairt
gu dearbh. Tha cheart bhuaidh aig sealladh
de Dhùn-àluinn, 's de lomhainn abhagan, air
duine 'san am so 's a tha aig breid dearg air
tarbh. Tha 'n t-àm tog-ail am mach. Co thuo;
an lom-sgriob air an duthaich ach Dùn-
aluinn ? Co rinn fàsaichean de na glinn ?
Esan a rinn e. Co dh' fhogair aona mhac
a chleibh as an duthaich mar gu 'm biodh cù,
a chionn gu n robh e gabhail ur pàirt-sa ?
Esan a rinn e : Dùn-àluinn, sgudal salach
uir uachdarain an domhain uile. Dùn-àluinn,
a bhris cridhe na h-euchdaio- bu bhean da,
Dùn-àluinn, a ghlac 'na bhroilleach mosach,
mar a bhean-phosda, lobhar salach nan drùth-
lann is isle ! "

120 DUN-ALUINN.

'' Biodhmaid 'na bhad," ghlaodh s! chuid-
eachd am feirg lasanaich, air am fadadh le
droch uisge-beatha a' chlachain.

" Biodhmaid na bhad ! "

'' Ruigeamaid caisteal Dhuin-aluinn."

" Stiallamaid na bheil na bhroinn."

Sgaoil am ministear am mach a dhà làimh
's e fad na h-uine a' glaodhaich : *' Bithibh
sàmhach. Bithibh tosdach. Eisdibh; eisdibh.
Thugaibh dhomh cead bruidhinn. Eisdibh!''

Nuair a shiolaich iad a sios, lean am
ministear: '*A chàirdean, cha 'n àite so a
labhairt air fòirneart an t-sluaigh 's air
aingidheachd nan uachdaran ; ach tha mhiann
orm, an ùine ghoirid, oraid a thoirt seachad
air còirichean an t-sluaigh air an fhearann
agus air eucoir nan uachdaran."

*' Sin sibh, a mhinisteir. Sibh fein an
eudail ! " ghlaodh fear.

'' So an t-àm ; so an t-àm ! " ghlaodh fear
eile.

** Air ur n-athais," ars am ministear.
*' Cha 'n e so an t-àm, no 'n t-àite ; ach
bithidh mise cho mhath ri m' fhacal ; is
gheibh sinn an t-am s an t-àite.''

*' Ho-re ! " ghlaodh a' chuideachd, s iad
a' crathadh an curraicean.

" Ho-re! Oirbh ur cota, mhinisteir."

THUGAR lONNSUIDH AIR AN DUN. 121

*'An seilear oirnn. An seilear oirnn !
Ho-re ! "

A SÌOS an staighir ghabh a chuideachd
a' roladh a cheile mar gu 'm biodh allt le
uchd aonaich. Bhris iad a steach do 'n
t-seilear ; s am mionaid bha buideal uisge-
bheatha air a chuibhleadh am mach agus
goc air a chàradh 'na cheann. Bha bean an
tighe a' gliucais mar gu 'm biodh cearc-ghuir
ann, 's i guidhe air a' mhinistear a leisgeul
a ghabhail, seasamh air a cul agus a cuid
a thèarmunn bho shluagh air lomhainn.
Rinn am ministear coir a dhicheall sin a
dhèanamh, gun ise ga iarraidh idir air ; ach
bha cheart cho math a bhi bruidhinn ris
a! ghaoith.

" Slàinte ! Slàinte ! " leum am mach a
ceud beul le mothar a leag sg-iathan de 'n aol
de 'n bhalla.

"Air slàinte a' mhinisteir ; agus gu ma
h-iomadh latha fada chuireas e seachad fathast
an sgireachd Chill - ma - Leacain. Slàinte
mhòr fhad aige."

*' Bàs gun sagart do Dhùn-àluinn 's do
gach uachdaran eucoireach."

*' Air an amhuil cheudna do na bàillidhean."

"Ho-re! As daibh ; as daibh. Na
mèirlich ! "

122 DUN-ALUINN.

Chaidh am buideal a thraoghadh gu sgob-
anta ; agus an sin am mach thog iad gu
caisteal mor Dhùin-àluinn.

Chrath bean an tigh-òsda a da làimh
OS cionn a cinn is thug i buidheachas do 'n
fhortan gu 'n d' fhalbh iad.

Ràinig iad an caisteal 'nan aon bhuidhinn.
Bha 'm ministear a' falbh rompa an comhair
a' chùil, a dhà làimh sgaoilte, s e guidheadh
s ag impidh orra tilleadh. Tilleadh, cha
dèanadh iad.

Ràinig iad an caisteal, a' buirich 's a' donn-
alaich mar gu 'm biodh madaidh - alluidh
fhiadhaich an fhàsaich.

'' Mach Dùn-àluinn, a nis," ghlaodh iad.
*' Mach an so gliusarach mor nam baos-
thigh ! "

Cha d' thug duine feairt. Cha robh dorus
nach robh diiinte, glaiste. An sud 's an so
chiteadh aodann troimh uinneig, a' sealltainn
ciod è bha dol. Mu dheireadh thall, chaidh
an dorus mor a phluchadh a stigh, is cha
robh oiseann de chaisteal Dhùin-àluinn nach
robhteadh 'ga rannsachadh. Ach mir de
Dhùn-àluinn fèin, no de bhean-an-tighe, cha
robh ri fhaicinn an cùil no an cuilidh. Feadh
an tighe cha chluinnteadh ach glaodhaich is
rànaich is sguinn de òrain, le nuallanaich

THUGAR lONNSUlDH AIR AN DUN. 123

a chuireadh oillt air Dùn-àluinn, na m biodh
e 'n aite farchluais.

Thugas an cidsean orra.

An so bha na searbhantan cruinn còmhla ;
ach am priobadh nan sul, an te nach d' fhuair
frog, fhuair i fruchag ; is cha do sheas an
làrach ach a' bhan-chocaire mhàin. Bha ise
*na seasamh air meadhon an ùrlair, a muilich-
innean truste os cionn nan uilnean, 's i cur
dhith, s a' siarsalachadh sluasaid na luathainn.

" Mach a so, sibh, anns a' mhionaid, a
h-uile truill agaibh, no cha *n 'eil fear a bheir
ceum air aghaidh nach sgoilt mi chlaigeann
leis an t-sluasaid ! Mach sibh air an spiol !
Mach sibh ! " Agus chuir i 'n t-sluasaid
mu n cuairt a cinn gus an do thog i stoirm
feadh an tighe.

Bha choltas air na seòid gu 'm faigheadh
iad an ^opadh s an teannadh na 'n rachadh
iad na b' fhaide ; ach cha do chuir maoidhean
na ban-chòcaire mhòir maille orra.

** Teann ! Teann ! Teann ! " ghlaodh aon
dusan comhla.

*' Fuirich air t' ais, a bhramalaich mhos-
aich, no theid dubhan mor na feoia a stobadh
'nad charbad àrd, s do rosadh mu choinn-
eamh do theinidh fein. Thusa, a thotarach !"

** Ciod è tha thu ag^ ràdh ? " fhreao^air

124 DUN-ALUINN.

a' bhan-chòcaire, gun eagal, gun ghiorraig,
ged a bha i faicinn druaib na dibhe air na
daoine. " Cuireadh a' bhaoraisg is motha
agaibh bàrr a chorraig ormsa, agus sud ! sud!
sud ! mar a ni mi air," 's i sorailceadh na
sluasaid gus an do chuir i sgealb a oisinn
a' bhuird mhoir.

'' Leag do shluasaid," arsa fear.

*' Leag do bhata," ars a' bhan-chòcaire.

'' Bhuaipe 'n t-sluasaid! Bhuaipe 'n t-sluas-
aid ! " ghlaodh na fir air fad.

*' Bhuait an t-sluasaid air a' mhionaid,
a mhuc-bhleoghainn nan dùnan!" ars a' cheud
fhear a rithis, 's e siarsalachadh bata mhoir,
challtuinn os cionn a cinn.

'' Bhuait thusa 'm bata, a langa ghlagach
na broinn-fhalaimh;" 's i tarruing na sluasaid
gus an d' thug i fein 's am bata gliong air a
cheile.

Ged a bha na fir cho burrghlasach 's a bha
iad, cha b' urrainn do chuid diubh gun ghàire
dhèanamh leis cho olc 's a loisg a' bhan-
chòcaire air fear a' bhata, agus, cuideachd,
leis cho math 's a fhreagair an coimeas air.
Bha choltas gu 'n tigeadh a' chaonnag gu
buillean bu chruaidhe ; ach phlùich am min-
istear e fein a steach troimh 'n t-sluagh a
dhol 'san eadraiginn.

THUGAR lONNSUIDH AIR AN DUN. 125

** Ho-ho ! " ars a' bhan-chocaire ; " tha 'm
ministear mor fein an so, cuideachd."

**Tha do theangadh-sa air shiubhal anns
an dòigh bu choir dhith, a nighean Alasdair
Bhàin ; agus cha 'n ionghnadh leam. Ciod è
bhiodh 'sa chii nach biodh rud 'sa chuilean
deth," ars am ministear. '' Ach, co-dhiùbh,
cha 'n ann a chumail seanachais ri d' leithid-
sa de thuraid aineolaich gun tùr, a thàinig
mise 'n so."

A' tionndadh ris an t-sluagh, thubhairt e :

*'ThaIIamaid a nis dachaidh, a chàirdean.
Cha 'n ann ris na mnathan so tha ur gnoth-
uch idir, ach ri Dùn-àluinn ; agus cha 'n 'eil
fhios CO 'n earn anns an do shlaod se e fein
idir. Cha 'n 'eil e coltach gu 'm faic sibh an
còrr an nochd dheth ; agus tha e gle choltach
gu 'n d' fhuair e gu leoir de fhios an eagail
cheana, nuair a thug e 'm baile mu cheann
mor, stalcach, 's a dh' fhàg e 'n caisteal fo 'r
mèinn-sa. Tuigidh an cù fein a chionta,
agus is math a thuig Dùn-àluinn e. Cha bhi
direadh ris aig a sheòrsa gu bràth, ach tèarn-
adh leis nach bi mall no màineach. Thallaibh
a nis dachaidh air fad. Seasaidh mise air ur
cùl cho fad 's a dh' fhanas putan am aodach
— is cha 'n fhada sin."

** Ochan ; ochan ! " bhrùchd am mach as

126 DUN-ALUINN.

a' chuideachd air fad ; agus shil deòir cuid
diubh.

**Ach cha chuir sin bruaillean orm fhad
's a gheibh mi leabaidh an Uaimh-nam-fara-
bhallach comhla ri Eachann a' phaca agus
Bodach nan duilleag. Cha mho chuireas
pein-dlighe na duthcha eagal orm fhad 's a
gheibh mi ceartas agus cothrom na Feinne."

** Gheibh sibh ceartas ! "

** Cha 'n 'eil cùram duibh ! ''

*' Gleidhidh sinn fein sibh ! "

** Ho-re ! Ho-re!" chluinnteadh a fichead
sgòrnan tioram, reasgach.

Dh' fhalbh iad an sin a sios an rathad
bho 'n chaisteal, 's iad a' glaodhaich 's ag oran ;
agus shealladh iad as an deidh a' maoidheadh
an dorn.

Bha a' bhan-chòcaire mòr san dorus a
cheart cho cridheil riutha fein, 's i cur sluas-
aid na luathainn mu 'n cuairt a cinn.

'*Teichibh, a shiiomairean ! Teichibh ;
teichibh ! " ghlaodhadh i, 's i cur roimpe
gu 'n do chuir i ruaig orra leatha fein.

An dràsd s a rithis thigeadh te de na
searbhantan a fròig an sud 's an so anns
a' choillidh. Shuas am mullach a' mhonaidh
bha Dùn-àluinn fein 's a bhean, 's an dithis

THUGAR lONNSUIDH AIR AN DUN. 127

air chrith cho luath ri duilleig air craoibh,
a* sealltainn bho chùl creige ciod è bha dol.

B' e 'n da làtha do Dhùn-àluinn uaibhreach,
reasgach, e. Ach leòn e fein an sluagh
foghainteach gus an d' eirich am fuil, 's an
d' thug iad ionnsuidh air, ged bha na cuilg
air chrith 'nam broilHchean, is gath-bholg
Dhùin-àluinn fathast Ian de ghaithean sgait-
each, puinnseanta. Ach fhuair e, mu dheir-
eadh, sgràilleadh a chuir sgreang an eagail
'na ghniiis, is a dh' fhàg giùgach e iomadh
latha. Chunnaic e air a cheann thall nach
obadh an sluagh duibh-leum a thoirt an craos
fosgailte, fiaclach an leoghainn is buirbe.

128 DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL XIII.

AN SLUAGH AIR AN UILINN.

''CiOD è a ni thu riutha nis, a dhuine ? "
arsa bean Dhùin-àluinn, nuair a thill iad
a stigh as an garaidh measg nan cnoc, is
air faotainn an tighe mar gu 'm biodh e
air tighinn air cladach an deidh stoirm.
'* Ciod è a ni thu riutha ? Seall do chaisteal
riomhach. Cha 'n fheum thu ionga no fiacaill
a leigeil asta gus an dean thu dioladh orra
a thaobh so. ladsan, do thuath mhiomhail,
ladarna fein ! ladsan, na cuileanan lapach,
loireineach, a' tighinn gu dalma a streap ri
miolchu morail, measail Dhùin-àluinn ! An
cluinn thu mi ? Cha 'n fheum thu duine
fhàgail air lie no làraich dhiubh, no teine
gun smàladh a bhi air an oighreachd. Diol-
adh ; dioladh ; dioladh ! a thaobh so : aon
rud air am feum thu dicheall a dhèanamh an
da latha so."

'* Air do shocair, a ruin ! Gabh gu reidh e.
Gheibh sinn troimh 'n chàs anns an do chuir
am ministear mor sinn,'*' arsa Dùn-àluinn,
's e sràidimeachd feadh an t-seomair, 's a
bhasan fo chrios an fheilidh, mar bu ghnàth

AN SLUAGH AIR AN UILINN. 129

leis nuair bhiodh ceist chudtromach aige r' a
cnuasachd, agus snaim chruaidh r'a fuasgladh.
Bha 'n da chuid an drasd aige.

*' Gabh gu reidh e, a ghaoil. Gheibh sinn
rathad ; ach cha 'n e sin e. Cha 'n 'eil thusa
tuigsinn nàdur a' Ghaidheil. Seall an loch
mor ud shios. Tha cheart cho math dhuit
feuchainn ri muir-làn bras an reothairt làidir
a chumail air ais le slataig chaoil. Tha cho
math dhuit feuchainn ris an loch a thaomadh
le slige maoraich 's a bhi feuchainn ris a
h-uile Ian slige thilgeadh thar nam beann
gorma ud thall an aghaidh sgairt-ghaoith
tuath, is feuchainn ris a' Ghaidheal a chumail
fodha no cheannsachadh nuair thogar e.
Faodaidh tu a liodairt ; ach cha chuir thu as
da. Faodaidh tu a leagail 's a chumail fodha ;
ach gu bràth cha toir thu a chàil bhuaithe ;
is eiridh e uaireiginn eile, ga chrathadh fein,
's e cho mear 's a bha e riamh Fuilingidh e
moran an sàmhchair, agus le foighidinn ; ach
thoir an aire : cha 'n e sàmhchair na simplidh-
eachd a th' an sàmhchair a' Ghaidheil fo 'n
chuing, ach sàmhchair na h-aibhne far an
doimhne i. Nuair a bhriseas e mach s a
thilgeas e 'n fhoighidinn air an dara taobh,
's an seòrsa simplidheachd so air an taobh
eile, 's a dhùisgeas e am feirg, 's a thoisicheas

130 DUN-ALUINN.

e air cladhach am mach ceartais da fèin, cò
tha cho dan is aghaidh thoirt da ? "

*' Is leis an sin, ma tà, nach 'eil ar beatha
is ar cuid 'nan làimh, 's an geall na 's fhiach
iad ! Ciod a nis a ghabhas deanamh o 'n
thogteadh iad ? "

'' Gabhaidh. Gabhaidh. Feuchaidh sinn
dòigh eile," arsa Dùn-àluinn air a shocair
fein. *' Cha ghabh an Gaidheal stiuradh le
smachd, no cumail fo làimh le bhi feuchainn
eagal a chur air. Tha e cho uaibhreach 's a
tha cho iriseal. Tha e cho uasal 's a tha cho
bochd. Tha e cho faireachail s a tha cho
breun. Tha e cho coibhneil, sheirceil, bhlàth-
chridheach ri nàmh air uilinn 's a tha cho
garg, fhuilteach, neo-sgàthach ri nàmh air a
chasan. Ma tha doigh air a thoirt gu rathad,
's ann troimh chridhe mhàin. Ni aon fhacal
blàth, coibhneil, gràdhach, bleideil an fheum-
naich, an uair an uaireadair, rud a dh' fhairt-
licheadh air an arm dhearg le 'n sleaghan
biorach is le 'n claidhmhnean rùisgte. Sin
agad nàdur a' Ghàidheil. Bheir mi nis
oidhirpean air am faireachdainnean. Bithidh
mi coibhneil riutha. Ardaichidh mi tuarasdal
an luchd-obair. Cuiridh mi stad air an
ruagadh. Lùbaidh mi mi-fein sios daibh ;
is mar sin ruigidh mi oiseann blàth 'nan
cridheachan. Tuigidh bean, bean eile, agus

AN SLUAGH AIR AN UILINN. 131

tuioridh Gaidheal Gaidheal. Tha iad dileas
d' an cinn-fheadhna ; s a dh' aindeoin mar
shàraichteadh iad, tha meas aca air euchdan
nan sonn o 'n d' thàinig mise, na suinn threun,
neo-sgàthach a lean an athraichean do iom-
adh blàr fuilteach. Sin agad na Gaidheil.
Sin agad an fhuil ghlan tha 'm chuislean-sa.
Sin agad i ; agus sin an doigh anns am feuch
mi ris a' ghaoith a thoirt a siuil a mhinisteir
mhoir, agus air an sluagh a tharruing orm
a rithis."

Ach bha e air chul a naidheachd. Bha 'n
sluagrh air eiriorh 'na ao;haidh. Bha iad
iomadh latha roimhe sud bruich a chum
eirigh. Cha robh gan dith ach ceannard
g am brosnachadh 's g' an stiùradh ; agus
fhuair iad e. Fhuair iad am ministear mor
coir, ach mi-fhortanach.

An deidh aramach na h-oidhche ud, cha
robh teintean eadar da cheann na sgireachd
aig nach robh a' cheist air a cliath-llodairt
a latha 's a dh' oidhche. Bha iad an geall
air a' chuid a b' fhèarr a dhèanamh de 'n
chuid bu mhiosa, agus an casan fhorcadh an
aghaidh riaghladh Dhùin-àluinn air fearann
an athraichean-san cho math r' a athraichean
fein. Bha iad air an dusgadh as an t-suain
'san robh iad, agus chuir an dusgadh sin clach
an craos ain-tighearnais feadh na Gaidhealt-

132 DUN-ALUINN.

achd air fad. Thug e 'n gath a beul nath-
rach-nimhe an fhograidh, agus chaidh stad
obann a chur air an ruagadh. Cha b' uilear da.
Beagan làithean an deidh na h-ùbraid a
chaidh ainmeachadh cheana, cha robh duine
a bhiodh am fradharc cèard-thigh A' Choire,
nach fhaiceadh grunnan dhaoine 'nan seas-
amh aig an dorus. Fad da latha cha robh
neach a rachadh a suas no a nuas an rathad
mor, nach rachadh a nunn a leughadh rud-
eiginn ; s an sin chiteadh 'nan seasamh iad
a' deasbud r' a cheile ciod è bh' ann ? So na
bh' ann : fuagradh a chuir am ministear mor
a suas ; agus b' e so e : —

FEART.
DI-LARACHADH NA DUTHCHA.

BITHIDH

AN T-URRAMACH DOMHNULL STIUBHART
a' labhairt air a' cheist chudtromaich so,

AGUS AIR

COIRICHEAN AN T-SLUAIGH AIR AN FHEARANN.

'San ACHADH-BHAN,

Aig Leth-uair an deidh Seachd,

DI-CEUDAIN SO TIGHINN.

Tha cuireadh aig gach neach a thogras a bhi 'n làthair,
agus a bheachd a thoirt.

Thigeadh na h-Uachdarain !

Thigeadh na Bàillidhean ! !

Thigeadh na Coin Bheaga air fad ! ! !

AN SLUAGH AIR AN UILINN. 133

Thàiniof e gu aona-cheann mu dheireadh.
Bha 'm bonnach beag ga ghreidheadh, is
cha robh fios cuin a bhiodh e bruich.
Chuir Dùn-àluinn s na h-uachdarain uile an
cinn r' a cheile feuch ciod è a ghabhadh
deanamh anns an ainneart a dh' eirich am
mach.

Bha 'm ministear 'na dhuine foghlumte,
fiosrach, agus gu math grunndail an scan
eachdraidhean na rioghachd so agus riogh-
achdan na h-Eòrpa air fad ; agus bha eagal
air na h-uachdarain gu 'm fosgladh e sùilean
an t-sluaigh, is gu 'n deanadh e tuillidh
's leirsinneach air gnothuichean coitcheann
iad. Na 'n tachradh so, bha e cunnartach
do na h-uachdarain-fearainn air fad, 's an
tuath cheana, an seadh, an deidh iad fein
a soreadachadh 'nan luirichean cograidh. Leis
an sin, na 'n gabhadh e deanamh, dh' fheum-
teadh cnag a chur anns a h-uile toll a dhean-
adh am ministear mor, oidhche na coinnimh.

B' e 'n da latha e ! O chionn beagan ùine
is gann a gheibheadh iad an srònan a sheid-
eadh. An diugh bha iad a' cumail cadal
na h-oidhche bho Dhùn-àluinn. Is gann
a chireadh e cheann ; is bha aodann air
seacadh, is pocan dubha fo na siiilean aige.

Thàinig feasgar na coinnimh. Chruinnich

134 DUN-ALUINN.

an dùthaich gus an Achadh-bhàn. B' e sud
an ùbraid nach robh riamh roimhe 'san sgir-
eachd mu 'n cheart ni. Cha robh rathad
a bha tighinn dh' ionnsuidh an Achaidh-bhàin
nach robh breac, dubh le daoine, sean is òg,
's iad a' deanamh gaoir-chatha bha toirt air
mac-talla nan creag a bhi nuallanaich bhàrr
sheachd beann. Chuala Dun-aluinn an
fhuaim, agus chaidh bior 'na chridhe mar
shaighead o bhogha sreangach. Bha na
mnathan 's a' chlann 'nan seasamh 'sna dorsan
a' togail an iolaich fein, 's a' crathadh brat-
aichean iol-ghnèitheach os cionn an cinn.

Am meadhon pàirce 'n tigh-mhoir, bha n
luchd-obair fein a* bualadh am bas 's ag
eubhach mar gu 'm biodh iad cheana is dorsan
na saorsa fosgailte dhaibh. Air mullach
creige moire, beagan astair o 'n rathad,
bha fear a' leum 's a' dannsadh 's a' cluich
a làmh s a' glaodhaich : *' Fhuair sinn
a' bhànag, mu dheireadh. Ho-re ! Ho-re !
Fhuair sinn a' bhanag, mu dheireadh."

** Gu 'm meal s gu 'n caith sibh i, ma tà ! "
fhreagair aon de na bha dol seachad.

Bha 'n Achadh-bàn breac dubh le daoine.
Cha robh gille-cas-fliuch aig uachdaran mu 'n
cuairt nach robh 'n lathain Mar a h-aon
s mar a dhà, bha ministear na Sgire Bige,

AN SLUAGH AIR AN UILINN. 135

a bha sa choimhearsnachd ris a' mhinistear
mhor. Bha esan a' cumail a stigh air na
h-uachdarain a cheart cho fada 's bha 'm
ministear mor a' cumail am mach orra. Ach,
ma bha, cha robh e air a thogail air bharr-
aibh-bas, mar their iad, aig an t-sluagh, mar
a bha 'm ministear men

Co-dhiubh, thoisich a' choinneamh. Sheas
am ministear air creig" bhior an ceann an
achaidh, agus liubhair e oraid nach cuala
duine 'san eisdeachd riamh a leithid.

136 DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL XIV.

AM MINISTEAR MOR A' CUR DHETH.

Am measg na thubhairt am ministear, ars
esan : —

** Buinidh am fearann do 'n Stait a mhàin.
Tha beò-shlainte a* chinnidh-dhaonnda uile
tighinn as ; is cha 'n 'eil e ceart no cothrom-
ach gu 'm biodh a leithid de chumhachd s a
leithid de ughdaras aig neach 'sam bith
's gu 'n toireadh e 'n spàin a beul a chomh-
chreutair, le thilgeadh am mach a chuid
fearainn, is as a dhachaidh, ged a b' ann
am mach air a' chuan a rachadh e, a dhèan-
amh àite do fheidh is do chaoraich."

*'Ho-rè! Suas i, mhinisteir! ghlaodh an
sluagh.

'' A chàirdean," ars am ministear a rithis,
*''s i ceist chudthromach a tha 'n so. Bheir
mi dhuibh coimeas. Co thug cumhachd do
Dhùn-àluinn thar na bheil aige de fhearann ?
Co chuir an seilbh cho mor e air an fhonn,
agus oirbhse tha ga àiteach o chionn linntean
a tha cho fada air ais ri Ciaran Cas a' chuaille
chnuacaich bho 'n d' thàinig e — agus, math

AM MINISTEAR MOR A' CUR DHETH. 137

dh' fhaoidteadh, na 's fhaide ? Co thug a
leithid de ùo-hdaras da thairis oirbhse is
Qfu 'm faod e ur làimhseachadh mar thràillean
dubha nan Innsean? Sin agaibh a' cheist :
agus, do bhrigh gu 'm bheil feadhainn an
làthair an so a thàinio^ a dh' aon obair a thoirt
a' ghath as na their mise, agus a chur clach
an craos an aobhair, freagraidh mi a' cheist,
agus bheir mi na fiaclan sgorrach, puinns-
eanta, a clab-so-rùdaidh abharan nan uachd-
aran mu 'm fosgail iad am beul."

*' Ho-re ! Suas i ; suas i ! Gasda, mhinist-
eir ! Is sibh tha còrdadh ruinn ! Suas i ! "

'' Nis, gabhaibh beachd,'' arsam ministear;
''tha coir dhlio-heach aio- o-ach neach air an
fhearann. 'S ann leis an Stait a tha e ; agus
's iad an sluagh an Stait."

''Sin e! Sin e, direach ! " ghlaodh aon
leth-cheud còmhla.

" A nis, tha coir aig Dùn-àluinn air fear-
ann cho math ri duine eile ; ach cha 'n 'eil
coir aige ach air uilearachd ; is cha n 'eil coir
idir aige air cuid dhaoine eile."

" Ceart gu leoir ! Ceart gu leoir ! " ghlaodh
an sluagh.

" Nis, gabhaibh beachd air an so. Anns
na seann linntean, nuair a rachadh neart thar
ceart, mar tha 'n diugh fein, bha daoine bha

10

I3S DUN-ALUINN.

gleusda, treun, geurchuiseach, agus seòlta,
air an taghadh a dhol air ceann an t-sluaigh.
B' iad sin na cinn-fheadhna. Nuair thoirt-
eadh am mach fearann le faobhar a' chlaidh-
eimh, bha h-uile fear a' faotainn a chuibhrinn
fein ; is bha coir cho dligheach is cho laghail
aig-e air, 's a bha aÌQr a' cheann-fheadhna
air a chuid fein, gun mhàl, gun chain,
orun fhiachan, ach seirbheis cooaidh nuair
b' fheudar i. Sin agaibh mar a bha.''

''Ach bha so ann," ars esan. ''Thug an
rìgh, no n crim, cinn-bheartas do n cheann-
fheadhna thairis air fearann a chineil ; ao^us
's ann bhuaithe sin a dh' eirich an truaio^he
air a' cheann mu dheireadh, le seòltachd is
sniadaireachd is feallsachd nan ceann-feadhna
is an àrd-riaghlaidh."

** Anns na seann Hnntean nuair phòsadh tè
de n cuid nigrhean, bha aior na cinn-fheadhna
ri suim shònruichte de airgead a thoirt do n
righ. Ach cha 'n ann mar sin a rha chùis
an diugh. Cha n ann. Thàinig iad gu seòlta,
bradach, mu 'n cuairt oirbh. Rinn iad lagh-
annan a fhreagairt orra fein, gus an do shruth
cisean mar so, de 'n robh iadsan a mhàin
buailteach, bhàrr an dromannan fein, mar a
shruthas uisge bhàrr druim a' gheoidh ; agus
laigh iad gu maol, marbh, socrach, air ur

AM MINISTEAR MOR A' CUR DHETH. 139

dromannan-sa, còmhla ri mal ceithir-fillte na
h-eucorach. Sin agaibh a' chluich a chaidh
a dhèanamh oirbh. Sin agaibh ur cinn-
fheadhna. Sin agaibh ur n-uachdarain. Sin
asraibh samhladh nan sar do 'n do dhoirt ur
n-athraichean am mach fuil an cridheachan,
aorus leis an do cheannaich iad am fearann

o

's am fonn as am bheil sibh an diugh gur
fògradh mar thràillean."

" Cùl riutha ! Cùl riutha ! Ho-rè 1 Cum-
aibh oirbh, a mhinisteir. Cumaibh oirbh !
Suas i ! "

Chluinnteadh an fhuaim astar air falbh, is
na bha air taobh am muigh an Achaidh-bhàin
a' freagairt na h-iollaich a bha stigh le gaoir
chruaidh sgaiteach.

Ach lean am ministear air aghaidh : —

" Tha sibh a' tagradh nan Sasunnach.
Cha do rinn iad beud oirbh ; ach rinn ur
cinn-fheadhna shuarach, shniadach fein e le
foill is le eucoir. Cha 'n eil mi 'a- ràdh nach
ann a Sasunn a thàinig^ an cralar eitidh a
chao-ainn 's a shluig- s a chnàmh sibh ; ach
b' iad ur cinn-fheadhna shanntach a thucr
dhachaidh e. Mu n d' thubhairt Emerson e,
an sgriobhadair mor Ameriocach ud, chaidh
an duthaich so bun os cionn, 's an sluaorh
a chreachadh 's a dhèanamh nan tràillean

140 DUN-ALUINN.

bho n la ud anns a bhliadhna ro66, 'san
d' thàinig fichead mile mèirleach air tir do
Shasunn as an Fhraing. Ciod è a bh' anns
na Normanaich ach daoine borba, aineolach,
do nach b' aithne an aodach a chur orra an
coimeas ris na Sasunnaich a cheannsaich
iad. Sin an treubh a thruaill ar duthaich 's a
dh' atharraich ar cleachdainnean glan, fallan,
foirfe. An deidh do na Normanaich bhi
faisg air da cheud bliadhna anns an duthaich
so, gan clreadh 's 'gan sliobadh fein, thoisich
iad air diùcan 's air barain 's air ridirean 's air
iarlachan a dhèanamh diubh fein. Chuir
iad an sin suas tigh mor nam maithean an
Lunnainn, agus bho 'n ionad sin riaghail iad
an duthaich ; agus chum iad an casan air
amhaichean an t-sluaigh, mar tha iad a' dèan-
amh gus an latha 'n diugh."

*' Nuas na maithean ! "

*' Tha sin ùr dhuinn ! "

*' Na cealgairean ! Na cealgairean ! "
ghlaodh an sluagh, a bha mean-eisdeachd
na h-òraid.

'* A chàirdean/' ars am ministear ; ''their
iad ruibh gu 'm bheil saors agaibh ; ach tha
mise g ràdh gur tràillean sibh."

Thog so ochanaich feadh na cuideachd.

AM MINISTEAR MOR A' CUR DHETH. 141

'*Tha mi g ràdh ruibh, agus dearbhaidh
mi e, gu 'm bheil còrr agus da fhichead
muillean tràill taobh a steach còrsan Bhreat-
uinn. Nis, thugaibh an aire : tha fearann
na rioo-hachd so an seilbh eadar deich mile
fichead ao-us da fhichead mile uachdaran.
Tha, mar an ceudna, mu dhà fhichead muill-
ean de shluagh 'san rioghachd ; agus a reir
laorh shiobhalta na rioo-hachd tha comas ag^us
cumhachd aig an deich mile fichead, no an
da fhichead mile, uachdaran an o-as-so^uabaich
a chur mu chiil an da fhichead muillean
pearsa so, agus an sguabadh am mach do 'n
chuan. Ciod è a tha 'n sin ach staid, agus
fior staid, na tràillealachd ? "

Thug am ministear breab d' a chois air
a' chreig an co-sheirm ris na facail. Dh' eubh
iad, is ran iad, is chrath iad am boineidean
OS cionn an cinn gus nach robh ciall stad aca ;
agus abhagan nan uachdaran air chrith air
an casan.

" Sin agaibh na diùcan. Sin agaibh na
ridirean riomhach. Sin agaibh na h-iarlachan,
's na barain, s na h-uachdarain air fad ! "

''Ho-rè! Nuas na ridirean! Nuas na
h-uachdarain ! Nuas na cealgairean ! Nuas
iad ! Nuas iad ! " o["hlaodh an sluaorh.

142 DUN-ALUINN.

*' Tha sibh 'nur tràillean aca ; ach fo ainm
dhaoine aig am bheil saorsa agus cead an
coise. Coimeasaibh sibh fein ris an trail),
agus chi sibh le ur suilean dall, doilleir fein,
nach e mhàin gu 'm bheil an traill cas air
chalpa ruibh, ach gu 'm bheil ceann garbh
a' bhat' aige, agus an ceann caol agaibhse,
agus cha ghleidh sibh ur greim."

** Ho, gasda, mhinisteir. Gasda ! Gasda ! '*
ghlaodh na bh' ann a rithis.

'' Nuas leth-bhodach eile ! " ghlaodh fear
de abhagran nan uachdaran.

*' Air falbh e ! Air falbh e ! Air falbh an
comhair a chas e ! " ghlaodh da fhichead
oganach smearail, is iad a' sealltainn an
rathad as an d' thàinig an guth a bha toirt
sathaidh do 'n mhinistear.

'' Air falbh air fad iad ! Air falbh na cuil-
eanan ! " ghlaodh a' chuideachd, s a h-uile
fear a' cur dheth, 's am ministear a' glaodh-
aich sith a dhèanamh.

Ach cha dèanadh e feum. Chaidh breith
air sgornan air an fhear a bhruidhinn, agus
chaidh a thogail air falbh gun a chasan
a bhuntainn do 'n talamh.

Nuair a shocraich iad, thòisich am ministear
a rithis.

*'Nis, seallaibh air a' chuis mar so," 's e

AM MINISTEAR MOR A' CUR DHETH. 143

mar gu 'm biodh e sgriobhadh le chorraig air
a bhois ; '*na 'm biodh fear an sin aig am
biodh ceud no da cheud traill, agus gu 'n
cuireadh e dh' oibreachadh a chuid fearainn
iad, bha e 'n geall air na tràillean, 's air am
mnathan, 's air an cloinn a bheathachadh 's a
chomhdach. Ach, nuair a chitheadh e gu 'm
pàigheadh am fearann na b' fhèarr le feidh
no caoraich a chur air, chuireadh e na tràill-
ean am mach air a' mhuir."

" Nis, cha 'n 'eil ur cor-sa na 's fèarr na
sin, mur 'eil e na 's miosa. Tha cùram ur
mnathan 's ur teaghlaichean oirbhse sibh-fein.
Feumaidh sibh, aig an am cheudna, oibreach-
adh bho mhoch gu dubh a cheart cho goirt
ris na tràillean ; agus air a' cheann mu dheir-
eadh, nuair a chi an t-uachdaran iomchuidh
e, eiridh dhuibh direach mar a dh' eireadh do
na tràillean ; agus dh' eirich e cheana do
mhor-roinn na duthcha so : ur sguabadh am
mach air a' mhuir. Ciod è a tha sibh na 's
fèarr na tràillean aige sin ? "

** Cha 'n eil dad. Cha 'n 'eil mir!" ghlaodh
an sluaorh.

**x-\m bheil sin ceart no cothromach .^"

** Cha 'n 'eil ; cha 'n 'eil ! " ghlaodh a' chuid-
eachd.

*' Sin agaibh ur staid, ma tà. Sin agaibh

144 DUN-ALUINN.

ur suidheachadh. Cha n fhèarr sibh na na
tràillean ! Fo chuing 's fo shàil Dhùin-àluinn
dhuibh, bhuirb, bhrein, aineolaich ! ''

''Ho-rè! Suas i ! Suas i ! Ceart gu leoir,
a mhinisteir."

'* Gasda ; gasda ! Suas a rithis i ! Suas i !
Suas i ! " ghlaodh a' chuideachd, gus nach
mor nach do sgàin lad.

*' A chàirdean," ars am ministear a rithis,
**bha Ghreig: agfus an Ròimh o shean anns
a' cheart suidheachadh 'sam bheil Impireachd
Mhor Bhreatuinn an diugh ; agus chuir
maithean na Greige a' Ghreig do 'n ùir,
agus chuir maithean na h-Eadailte an Roimh
do 'n ùir leis a' cheart inneal a th' aig maith-
ean Bhreatuinn 'nan duirn an diugh : uachd-
aranas an fhearainn ; agus air a' cheart doigh
tha maithean na duthcha so a' buntainn ris
an t-sluagh an diugh : 'gam fogradh bhàrr
an fhearainn.

** Mo thruaighe ; mo thruaighe ! " chluinn-
teadh thall 's a bhos.

Bha 'm ministear gu math seòlta domhain
e fein ; agus bha fios aige gu 'n tàirneadh e
aire an t-sluaigh na b' fhèarr le bhi toirt daibh
stiallan de shean eachdraidh na Greige 's na
Roimhe, agus le bhi cleachdadh ainmean
nach cual iad riamh, agus a bhiodh cur coltas

AM xMINISTEAR MOR A' CUR DHETH. 145

doimhneachd agus foghluim air an oraid.
Bha fios aio'e o-u 'm biodh buaidh na bu

o o

mhotha aige so air a luchd-eisdeachd.

Ars esan a rithis : —

'' Nuair a dh'eirich a' cheart seorsa truaighe
so am mach anns a' Ghreig, chum Solon
agus Lycurgus an dromannan gu fearail,
duineil, gleusda ri sruth làidir na h-eucorach ;
ach air a' cheann mu dheireadh, fhuair na
maithean a' bhuaidh.

'* Sheas Licinius anns an Ròimh, mar an
ceudna, an aghaidh na droch ghiollachd a
bh' air a luchd-dùthcha fèin ; ach fhuair na
maithean buaidh san Ròimh, mar an ceudna.
Agus ciod è thachair? Thachair, air a' cheann
mu dheireadh, gu 'n do chaill a' Ghreig agus
an Ròimh an casan agus gu 'm bheil iad
fathast air an glùinean."

Chord so gu h-anabarrach ris an t-sluagh ;
agus smaoinich am ministear gu'm b' fhèairrd
iad tuilHdh dheth.

**A chàirdean," ars esan, " tha 'n suidh-
eachadh anns am bheil sibhse a' toirt a 'm
chuimhne nam briathran geur, domhain, agus
fior, a labhair Tiberius Gracchus ris na
Ròmanaich o shean : ' A mhuinntir na
Roimhe,' arsa Gracchus, 'their iad uachdar-
ain an domhain ruibh ; ach cha n eil coir

146 DUN-ALUINN.

dhligheach agaibh air aon troigh de fhonn.
Tha garaidhean aig na beathaichean fiadh-
aich ; ach cha 'n 'eil aig flaithean na h-Eadailt
ach uisge agus athar/

*' Nach math a fhreagras na ceart bhriath-
ran sin oirbhse ! Nach math a fhreagras na
briathran sin air flaithean na Gaidhealtachd !
Nach math a fhreagras iad air siol nan
sonn a rùisg an claidheamhnan geala agus
a dhearbh an cHii aig Ticonderoga, aig San
Sebastian, aig Corùna, aig Bhatarlù, 's aig
iomadh blàr fuilteach eile. Seadh ! Nach
math a fhreagras sin air flaithean na Gaidh-
ealtachd aig nach 'eil de choir air an dùthaich
ach na dh' fheumas iad de 'n athar a tha os
an cionn, agus de 'n uisge a tha ruith 'na
glinn. Ma tha neach a làthair is urrainn cur
an aghaidh aon dad a thubhairt mi, so an
t-àm agus so an t-aite."

Aig an so, shuidh am ministear air cloich
a bha deanamh aite cathrach, a' suathadh
aodainn.

Thog a' chuideachd an guth. Rinn iad
iollach àrd, chruaidh ; is fhreagair na cnuic
's na coilltean mu 'n cuairt an gain

AM MINISTEAR MOR A' CUR DHETH. 147
CAIBIDEIL XV.

AM MINISTEAR MOR A' CUR TUILLIDH DHETH.

Thainig an sin ministear na Sofire Bio-e air
ao^haidh. Bha suil aio^e air a' mhinistear
mhor, suil aio^e air a' bhàillidh a bha làmh
ris, agus suil air an luchd-eisdeachd a bha
tionndadh mu 'n cuairt a shealltainn air-san
thar cinn a cheile.

'' Dh' eisd mi o-u foiorhidneach ri oraid
Maio^hstir Stiubhart," ars esan, ''acrus bha
toil agam — bha miann orm — bha toil — bha
toil "

'' Ciod è tha thu a' toirt oidhirp air a ràdh,
a bhroinein. Thig am mach leis gun eagal,
gun ghioraig. Cha n eirich beud an so
dhuit," ars am ministear mor.

*' Ma 's ann a sheasamh nan uachdaran a
thainig e 'n so, tha cho math dha a chasan
thoirt leis," arsa fear, 's e bruidhinn am
meadhon na cuideachd.

'' Air falbh e ! Air falbh e, air an spiol ! "
dh' eubh aon leth-dusan eile, 's iad a' glaodh-
aich comhla an sud s an so feadh na cuid-
eachd.

'' Sàmhchair ! Sàmhchair ! "

148 DUN-ALUINN.

*^Air falbh e! Ho! Na faigheadh e
eisdeachd ! Air falbh e ! Hur-r-r ! Cumaibh
'na thosd e ! Nach dalma e ! Air falbh ; air
falbh e ! " chluinnteadh 'na aon ghaoir, mar
gu m biodh coire air ghoil. Cha robh duine
air an achadh nach robh aghaidh air ministear
na Sgire Bige, agus esan sùil-mo-thruaighe
aige air a' mhinistear mhor.

Sheas am ministear mor ; thog e suas a
dhà làimh, is ghlaodh e : '' Bithibh sàmh-
ach, a chàirdean. Sàmhach ! Sàmhach !
Uisdibh!"

Thug gach duine feairt air a' mhinistear
mhor, agus dh' eisd iad gu sàmhach iriseal.

'' Tha Ian chead aig mo charaid a bheachd
a thoirt air rud 'sam bith a chual e 'n so an
nochd. Tha Ian chead aige, mar an ceudna,
an t-uachdaran a sheasamh, bho na tha e gle
choltach gu 'm bheil e 'na chù-chlapadh-
chuileag aige. Siuthad a nis, a bhròinein.
Gabh air t' aghaidh."

Thòisich ministear na Sgire Bige a rithis
— **am ministear caol," 's e bu trice gheibh-
eadh e.

'' Bha toil agam aire na cuideachd a tharr-
uing gu rud no dhà a thubhairt mo charaid,
Maighstir Stiubhart, mu 'n fhearann, agus
mu choir nan uachdaran bochda air."

AM MINISTEAR MOR A' CUR DHETH. 149

''Ha -ha -ha," ghlaodh na bha làthair.
'' Bochd ! Bochd ! Nach iad a tha bochd !
Ni sinn iomlaid riutha ! "

Nuair a shiolaich e sios gu sàmhchair
a rithis, lean am ministear caol, 's e air chrith
air a chasan leis an eagal, agus am ministear
mor air chrith air a chloich leis a' ghàireachd-
aich.

'' A reir eachdraidh, tha Maighstir Stiubh-
art gle chèarr. Tha Ian choir aig na
h-uachdarain air an fhearann le coir dhlighich
o 'n chrun. Tha fios againn gu 'n robh e
daonnan 'na chleachdadh aig a' chriin, agus
gu 'm bheil a' cheart chleachdadh ann an
diugh fathast, a bhi toirt cuibhreannan fear-
ainn, no suim airgid, do dhaoine gleusda a
bha dileas do 'n chrun, 's a' dèanamh seirbhis
da, le 'n cinn, le 'm pinn, 's le 'n claidheamh-
nan. Tha fios againn, cuideachd, gu'n robh
e 'na chleachdadh, 's gu 'm bheil e 'na
chleachdadh gus an latha 'n diugh, a bhi cur
urraim agus onoir air daoine de 'n t-seorsa
sin, agus a bhi dèanamh diùcan is iarlachan
is barain is ridirean diubh. A nis, bho na
tha sin mar sin, nach math is nach onoireach
coir an sil air, a dhèanamh ris no riutha mar
a thogras iad."

** Is geur, sicir do sheanchas, a charaid ;

I50 DUN-ALUINN.

ach tha thu cèarr. Tha thu cèarr fad do
dhroma, is cha ghoirid e/' ars am ministear
mor.

Air na facail so chluinntinn, dh' fhàs
a' chuideachd cho subhach 's a bha i tosdach,
sprochdach am fad 's a bha 'm ministear caol
a' labhairt. Shaoil iad nach biodh fosgladh
a bheòil aig a' mhinistear mhor tuillidh ;
a chionn b' e n seòrsa creud a chual iad aig
a' mhinistear chaol, a chaidh a chalcadh 'nan
claigeann fad am beatha.

Thog e 'm misneach nuair thòisich am
ministear mor a rithis : —

'' Cha 'n eil mise 'g ràdh nach 'eil coir aig
na h-uachdarain air fearann cho math ri
daoine eile ; ach cha 'n 'eil coir aca, mar a
thubhairt mi, air cuid dhaoine eile, no bhi
gabhail coir air mar a rinn iad, leis an fhoill,
agus an sluagh d' am buineadh e, 's aig an
robh feum mor air, agus a bha dèanamh feum
mhoir dheth, a sguabadh air falbh gu iomall
an domhain. Nach 'eil sin cèarr ? Faodaidh
tu do thigh a dhèanamh na 's motha ; faod-
aidh tu do bhàta a dhèanamh na 's motha ;
agus faodaidh tu do ghàradh a dhèanamh
na 's motha ; ach cha ghabh aon Ian sluasaid
cur ri fearann Bhreatuinn, ach na bheil air,
is cha 'n 'eil e ceart gu 'm biodh a leithid de

AM MINISTEAR xMOR A' CUR DHETH. 151

chumhachd aio- neach 'sam bith air aon Ian
spàine de fhearann na duthcha, s gu 'n
rachadh aige air a chomh-chreutair a chur
dheth. A chàirdean, ciod è a chuireadh gu 'm
biodh cumhachd aig uachdaran fearainn
thairis air an tuath nach eil aig an righ
fein ? Freagraibh sin. Ghlac iad fearann
an t-sluaigh leis an fhoill. Ghlac iad fearann
na h-eaglais leis an fhoill. Tha iad gan
gleidheadh le cheile gus an latha 'n diugh
leis an fhoill, agus a* dèanamh ris gach clod
dheth, air an dion le 'n laghannan eucoireach
fein, an rud a thogras iad fein, leis an fhoill.
Foill ! Foill ! Foill bho thoiseach gu deir-
eadh."

** Sin sibh, eudail, a mhinisteir," ghlaodh
an sluagh. " Hui ! hui ! Suas i ! suas i ! "

*' A nis, a chàirdean, bho na dhuisg mo
charaid an sud shios a' cheist "

*'Cha 'n e caraid, ach nàmhaid : nàmhaid
an aobhair ! " chaidh a ghlaodhadh.

" Mar a thubhairt mi," ars am ministear,
's e leantainn, " cha 'n eil mise 'g ràdh nach
'eil neach a ni seirbhis mhath da dhùthaich,
dligheach air duais agus urram agus onoir.
Cha 'n 'eil idir. Is fada bhuam e. Ach tha
mi 'n aghaidh so. Tha mi 'n aghaidh neach
'sam bith a dh' fhaotainn tuillidh 's a choir ;

152 DUN-ALUINN.

tuillidh is fheumalachd. Cha 'n 'eil mi faicinn
nach leoir do neach 'sam bith duals riaghailt-
each a chuidicheas leis a theaghlach a thogail
gu inbhe a reir an t-suidheachaidh anns an
do chuir a ghleusdachd fein e-fein, agus an
dèanamh uigheamaichte a dhol am mach a
thoirt sgarbh a creagan daibh fein. Ach tha
mi 'n aghaidh mi-riaghailt agus creachadh
sluagh na dùthcha le duaisean ana-cearta,
ana-cuibheasach, agus mi-riaghailteach a bhi
air an toirt do neach '*sam bith air dhoigh
's nach leig a h-aon d' a shiolaidh leas làmh no
cas aghluasad gu bràth tuillidh, ach ag eirigh,
's a' laighe, 's ag itheadh, 's ag òl, 's a' struidh-
eadh 's a' cosg am beatha anns a h-uile seòrsa
beistealachd, gun mhath, gun fheum daibh
fein, no d' an cuideachd, no do 'n stait."

"Sin e; sin e!" thàinig le sunnd a meadhon
na cuideachd.

'' Cha 'n 'eil mi 'n aghaidh duine 'sam bith
a bhi air a dhèanamh 'na dhiuc, no 'na ridire,
ma choisinn e sin air a dhuthaich le bhuadhan
's le ghleusdachd 's le threine fein ; ach tha
mi air son gu 'm bàsaicheadh an ridireachd
leis fein ; no gu 'm biodh ' diuc ' diùchaidh
an latha rachadh e 'n uaigh, an àite an
comharra urramach so a bhi air a shineadh
a nuas d'a shliochd fad linntean, agus am mac

AM MINISTEAR MOR A' CUR DHETH. 153

is sine anns gach teaghlach, mar thig iad,
a' cosg 's a' caitheamh urraim agus onoir
nach do choisinn e, agus, math dh' fhaoid-
teadh, air nach airidh e. Cha 'n eil mi
air taobh neach 'sam bith a bhi giiilan
comharra-cluaise de 'n t-seòrsa so mur do
choisinn e fein e ; agus, còmhla ris an sin,
a bhi faotainn cead suidhe an Tigh Mor
nam Maithean a riaghladh na dùthcha
so, ged a b' iad balgairean, ged a b' iad
amadain bu mhotha bha riamh air an
t-saoghal/'

'* Ceart gu leòir ! Ceart gu leòir ! " chluinn-
teadh as a h-uile beul.

''A chàirdean, 's i droch riaghailt a tha 'n
sud. Droch chleachdadh a tha toirt orra-fein
's air daoine bochd eile a bhi smaointinn
gu 'm bheil iadsan de fhuil 's de fheoil na 's
fèarr na 'n comh - chreutairean. ' Seann
teaghlaichean,' deir iadsan! Cha 'n 'eil iad
mir na 's fèarr, agus cha 'n 'eil an teachd
na 's sine, aon stoileam, na 'n duine is
bochdainne 'san duthaich, ged a tha 'n
comharra-cluaise so, mar charragh-chuimhne
an cladh, 'gan cumail mu choinneamh ar sùl
na s learr.

Thàinig a' choinneamh anabarrach so gu
crich mu dheireadh. Thog- an sluagh am

154 DUN-ALUINN.

ministear mòr air an guaillean leis a' mhoit ;
ach shnàg am ministear caol, sliogach, air
falbh gun fhios, air eagal gu 'n toireadh an
sluagh garbh-làimhseachadh dha.

CNUASACHD ORAID A* MHINISTEIR. 155
CAIBIDEIL XVI.

CNUASACHD ORAID A' MHINISTEIR MHÒIR.

Chum a' choinneamh mhor so cnàimh r' a
chagnadh ri muinntir na sgireachd air fad,
a h-uile h-àite 'san suidheadh no 'n seasadh
iad. Chum i cagnadh ris na h-uachdarain
bheaga is mhora, cuideachd, ce b' e co
chluinneadh e. Ach feuch an cluinnteadh.
A' chuid a b' fhèarr cha 'n fhairichteadh.
Cha robh bonn coise 'san dùthaich a bha cho
sàmhach, tosdach ris gach bàillidh is ris gach
uachdaran. Bha 'n uiread sin de ghliocas is
de sheoltachd an t-sionnaich annta. Ach aon
rud a bha fior, cha robh maor no earraid a
bheireadh agrhaidh eadhon air tiah cailleach
a' phoca, le bàirHnn, eagal 's gu 'm biodh e
air a thogail bhàrr aghaidh na talmhainn le
corruich an t-sluaigh, an deidh a' bhrodaidh
a rinn òraid a' mhinisteir mhoir air sluagh-
iul na duthcha orra.

An ceann oidhche no dhà air a' choinnimh
thachair grunnan air a chèile, mar b' àbhaist,
an Tigh Pàrlamaid a' chlachain : buth Mhic
Iain Bhig. Mar a h-aon s mar a dhà, bha
Eachann a' phaca ann; is thòisich an deasbud.

156 DUN-ALUINN.

'' Theid mise n urras," ars an greusaiche,
"gu 'n d' fhuair sinn ar leasan beag an
oidhche roimhe/'

''An da, gu dearbh fein, fhuair/' arsa Mac
Iain Bhig fein, 's e 'na sheasamh, 's a ghuala
ris an t-similear, 's e mèananaich. " Cha 'n
'eil dùil a'm," ars esan, 's e cur na dara coise
thairis air a' chois eile, 's ga shocrachadh
fein ris an t-similear, 's e gliongartaich airgid
'san dara poca, is pasg iuchraichean 'sa phoca
eile, ''cha 'n 'eil dùil a'm, gu dearbh, gu 'n
cuala mi iomradh riamh roimhe uachdarain
uaibhreach na Gaidhealtachd a dh' fhaotainn
a leithid de thàir. Ged nach biodh ach
teintean Dhùin-àluinn a ruigheachd, agus e
fein 's a bhean a thoirt a' mhonaidh orra,
mar gu m biodh sionnach air fhuadach as a
gharaidh, is coin air lomhainn as a dheidh."

" Nach b' i 'n t-searbhag i ! " ars an greus-
aiche air a shocair fein, 's an cumadh a chuir
e air a bhilean ag innseadh cho math 's a
bha 'n rud a' cordadh ris.

"Nach b' i 'n t-searbhag i, da-rireadh ! "
ars Eachann a' phaca, 's e leigeil a phaca air
beul baraille. " Nach b' i 'n t-searbhag i, da-
rireadh. Nach esan, a mhic chridhe, a chlisg
am brochan nach d' ol e ! Eudail ; eudail !
Fheara, nach esan a rinn sin. Am fear nach

CNUASACHD ORAID A' MHINISTEIR. 157

fhaotainn ach orann mo shròn a sheideadh
taobh an rathaid mhoir san oidhche eagal
's oru 'n cuirinn sg-aoim air oob-saic "

a i ,

Gudaboc,' Eachainn," arsa Mac Iain
Bhig.

" ' Budagoc,' tha dùil a'm a th' ann," ars
an ofreusaiche.

"Sin sibhse daonnan," ars Eacbann.
** Ciod è an t-eadar-dhealachadh a th' ann,
' orud ' no ' bud ' no ' gob ' air an dara ceann
na ' ooc ' no ' boc ' no ' sac ' air a' cheann eile.
Nach 'eil sibh a' tuigsinn ciod è tha mi 'g
ràdh ! "

''Tha; tha, gun teagamh," ars a h-uile
fear riamh.

'' Seadh, ma tà ! Seadh ! " ars Eachann,
's i air bualadh shuas aige.

''Ciod è tha sibh fein ag ràdh, Dhomh-
nuill, a nis, mu na h-uile dad a tha dol ? '
ars an greusaiche ri Domhnull saor, 's e 'na
shuidhe air bocsa, taobh a' bhalla, a chasan
bac-air-oireig, s a thaic ri bolla de mhin-
pheasraich.

'S e duine bha 'n Domhnull saor nach cuala
duine riamh a ghuth mor no a dhroch fhacal
mu dhuine sam bith, a thigheachd air an
uachdaran no air a' bhàillidh a spùinn le cheile
e. Bha croit mhath fo Ian stoc cruidh is

iS8 DUN-ALUINN.

chaorach aig Domhnull ; ach thug am baill-
idh bhuaidh i, a chionn gu 'n robh i freagrach
air fein. Thug e bhuaidh, mar an ceudna,
an stoc 's am bàrr, is phaigh se e mar a
thogair e fein. Phaigh e ochd-sgilHnn-deug
an te air na caoraich.

''An da." arsa Domhnull, 's e freagairt
a' ghreusaiche, ''cha 'n urrainn mi fein dad
a ràdh ; ach tha mi faicinn rudan gu math
neonach. Ach sud rud nach do smaoinich
mi riamh air, mar a tha leithid de chomas
aig làn-na-dùirne de dhaoine, agus moran
diubh gun toinisg, a h-uile sùil 'san rioghachd
a chur am mach air a' chuan. 'S e rud
anabarrach a th' ann, mar tha na daoine
mora ud a' tighinn beò 's a fas beartach le
saothair làimh dhaoine eile. Nach seall sibh,
mar choimeas, a liuthad punnd Sasunnach a
tha Dùn-àluinn fein a' cur 'na phòca air son
màl thighean anns nach do chuir e sgillinn
odhar riamh, no uiread mo dhiiirn de chloich,
no Ian spàine de aol. Am bheil sin ceart ?
A nis, seallaibh so."

B' annamh le Domhnull a bheul f hosgladh ;
ach air an am so thàinig an glomhar as.
Shocraich se e fein air a' bhocsa ; shuath e
sadach na min-pheasraich bhàrr uilne, is

CNUASACHD ORAID A' MHINISTEIR. 159

leudaich e mach a' chuis a reir a bheachd,
le sgailceadh corraig air muin boise.

'' Seallaibh so," ars esan ; '*ma bhàsaicheas
neach gun oighre, 's gu 'm fag e airgead,
's e 'n Crun a thio- air a h-uile sgillinn deth.
Nis, na m biodh neach ann aig am biodh
tigh math, fiachail, s an aonta ruith am mach,
gabhaidh uachdaran an fhearainn coir air,
ma thogras e. Nach iomadh tigh 'san duth-
aich so fein as am bheil Dùn-àluinn faotainn
mail mhoir nach do chosg e sgillinn r' an
togail, agus àl na feadhnach a chuir suas iad
beo, slàn 'san duthaich. Nach eucorach sin ?
Mur a biodh duine ann a thagradh iad, cha
bhiodh an eucoir uile gu leir cho follaiseach ;
ach aige sin fein, tha e cèarr. C ar son nach
tagradh an Stait iad mar an t-airgead ? 'S e
bu choir a bhi ann, so. Bu choir lagh a bhi
ann a chum agus, nuair a dh' eireadh cùisean
de 'n t-seorsa ud a suas, gu 'n rachadh an
tigh, mar gu 'm biodh, a mheas agus a reic —
ris an uachdaran na 'n toileadh e — an Stait
a ghabhail an airgid, ach cuibhreann deth
a thilleadh air ais do 'n sofireachd anns an
robh an tigh, a chuideachadh le daoine bochda
cisean na sgireachd a phàigheadh. Gheibh-
eadh an t-uachdaran a chuid fein anns an

i6o DUN-ALUINN.

dòigh sin cho math ri duine eile : cha 'n 'eil
coir aige air tuillidh, an riaghailt no an ceartas.
Cha 'n e h-uile rud a sglamadh chuige fein,
mar gu n cuireadh tu lìon-sgrìob ri cul torr
phiocach. Sin agaibh mo bharail-sa," arsa
Domhnull, s e ga thilgeil fein air ais, mar a
bha e roimhe, air a' phoca pheasrach.

'' Is math a labhair thu ! "

*' Fhuaras agad e ! "

'' Tha mi de n bheachd ! "

Cha robh duine bha 'n làthair nach do labh-
air còmhla ag aontachadh le Dòmhnull.

Bha Eachann 'na shuidhe air a' phaca, 's e
lasadh na pioba ; is thoisich esan, eadar a
h-uile boitean toite, air cur facail a steach.

*' Ach, a reir mo bheachd fein, 's i 'n
' eachalàireachd ' so — no ciod è 'm facal mor
a th' aig a' mhinistear air — rud is truaighe
thàinig air an dùthaich so riamh."

Rinn na bha stigh glag mor gàire nuair a
chual iad an oidheam a thug Eachann as an
fhacal.

'' ' Dì-làrachadh/ Eachainn ! ' Dì-làrach-
adh ! ' " arsa Dòmhnull saor, le triotan gàire.

'' Seadh ! " ars Eachann. ** S e sin a tha
mi a' ciallachadh ; ach dhi-chuimhnich mi 'n
fhuaim. Dh' fhàg an li-dàrachadh so an
dùthaich gun daoine."

CNUASACHD ORAID A' MHINISTEIR. i6i

Ghàir na bha stigh a rithis, agus suil
mu seach aig Eachann orra, gus an deach
a' phiob as air.

^'Feuch a rithis e, Eachainn/' ars an
greusaiche.

''Ciod è ghlagail a th' oirbh?" ars Eachann.

*'Abair * dì-làrachadh,' " arsa Dòmhnull
saor ; '' ' dì-làrachadh ' ; * dì-làrachadh.' "

**'S nach e sin a tha mi 'g ràdh ? " ars
Eachann — '' ' di-ràlachadh ' ; ' dl-dì-dalàrach-
adh.'"

Thug so tuilleadh gàireachdaich air a'
chuideachd.

Am meadhon a' chridhealais, co thàinig
a steach ach Cailean Ruadh air A' Chreig.

'' Nach sibh a tha sunndach, cridheil, gu
dearbh," arsa Cailean.

'' An da, 'ille choir, cha 'n 'eil sinn na s
cridheala na bha thu fein feasgar an la
roimhe, nuair a bha thu dannsadh air mullach
na creige glaise am meadhon na pàirce, s a'
glaodhaich : * Fhuair sinn a' bhànag, mu
dheireadh.' 'S ann a thug thu 'nar cuimhne
a' chuthag ! " ars an greusaiche.

** Nach robh, a charaid, reuson a' chridheal-
ais agam, agus againn air fad ? " arsa Cailean.

" Seadh ! Ciod è 'n reuson a bh' ann .'^ "
arsa Domhnull saor.

i62 DUN-ALUINN.

'*Ha-hà!" arsa Cailean Ruadh aotrom.
'' An è nach cual sibh idir e ? " 's e bogadan
air an urlar. '' Nach d' fhuair sinn an tasdan
gèarr, gorm ud, mu dheireadh thall/' arsa
Cailean.

'' Cha luaithe na 'n t-àm/' ars Eachann.
'' Cha bhi sibh cho dona dheth idir, a nis,
comhla ris a' mhin Innseanaich, 's le dinneir
mhath de thùirneip, 's de chàl, 's de churrain,
an losaid mhoir nan gamhna, is spàin mhòr
adhairc an dorn gach fir."

*' Tubaist ort, Eachainn ! Cha 'n eil thu 'd
shùgradh," arsa Dòmhnull saor.

'* Nach math a laigheadh a' cheart dinneir
ort ! " arsa Cailean.

''Gu dearbh, fein, cha laigheadh/' ars
Eachann, ''na n cromainn mo cheann anns
an losaid mhoir ud, bhiodh eagal orm gu 'n
cinneadh adhaircean orm. Hi-hi-hi ! " ars e
fein, 's e piuthail ghàireachdaich.

Bha Eachann cho geur ri bioraiche, 's an
uair a thogradh e fein, cha robh e furasda
toirt dheth. Bhiodh daoine gu trie a' tarruing
as ; agus leis an sin bha daonnan a theang-
adh ris a' chloich-liomhain.

'' U ! Tha mise faicinn gur h-i Seònaid
an aon te ni 'n gnothuch ortsa, Eachainn ! "
arsa Cailean.

CNLIASACHD ORAID A' MHINISTEIR. 163

'' Agus ortsa," ars Eachann.

** Agus oirbh le cheile," ars an greusaiche.

*' Agus oirnn air fad," arsa Mac Iain Bhig.

*' Shaoilinn e ! " ars Eachann.

'* Ach Seonaid ann ; Seonaid as ! Ciod è
is ciall do 'n tasdan so ? " ars an greusaiche.

'*Tha, a bhreugadh an t-sluaigh," arsa
Dòmhnull saor.

''Tha 'n t-slaightearachd," arsa Mac Iain
Bhig.

''Ciod eile ? " ars Eachann. ''Ciod eile ?
A ha ! Dùn-àluinn dubh nan guadan ! "

" Ni e na 's urrainn da, nis, a bhriodal nan
daoine, feuch am faigh e aon uair eile aig a
ghlùin iad, los cothrom math fhaotainn air
aon sgailc dheireannaich a thoirt daibh, agus
crioch a chur orra."

" Cha 'n fhaigh e sin," arsa Cailean, "ged
a chuireadh e bhean g ar pàigheadh a h-uile
Sathurna, agus cleas na Bana-Ghordonaich
a dhèanamh, nuair a thog i n reiseamaid :
an tasdan a chur eadar a da bhile bhòidhich."

Thug an dubhlan leis an d' thubhairt
Cailean Ruadh so, gàir air na bha stigh.

1 64 DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL XVII.

AM MARSANTA GALLDA AIR CHALL.

NuAiR a shiolaich iad a sios gu reidh shean-
chas a rithis, is a bha iad a' bruidhinn thall
's a bhos, thuirt Mac Iain Bhig as a chul-
tàimh : '' Ciod è na smaointean aighearach a
th' agaibh, a Dhomhnuill ? Chi mi fiamh-
gàire oirbh."

^^Ha-ha-hà! Ho-ho-hò ! Hi-hi-hi ! " ghàir
Dòmhnull saor coir le lachanach, gus nach
mor nach do spreadh e, s e toirt sgailc
chruaidh le dhorn air a ghlùin.

Sheall na bha stigh air, is dùil aig a h-uile
fear gu 'm b' e fein a b' aobhar gàire.

** Ho-ho-hò ! " arsa Dòmhnnll a rithis.
** Bha mi direach a' smaointinn gu 'n robh
mi faicinn Eoghan Roicein a' tighinn a thoirt
an tasdain a beul na baintighearna le fhiaclan,
is fheusag mhor, romach, Ian de sheile s de
shùgh an tombaca. Ho-ho-ho ! " Is ghàir
na bha stigh, is a h-uile fear a' cur a chuid
fein ris.

An teis-meadhon a' chridhealais co thàinig
a steach ach Seonaid Bhàn na h-Atha.
Thachradh leithid Seonaid gle thric air duine

AM MARSANTA GALLDA AIR CHALL. 165

anns gach dàrna baile beag 'sa Ghaidhealt-
achd ; agus cha 'n ann idir a' fas tearc a tha
iad. B' e te de 'n fheadhainn i a bha car
coma dhith fein, coma de theireadh i, 's i
luideach, gliogach, neo-sgiobalta 'na h-aodach
's 'na giùlan, agus daonnan a' tarruing a
cuideiginn.

'*Thig air t' aghaidh, a Sheònaid," arsa
Cailean Ruadh.

''An da, gu dearbh, tha sin, a ruin, cunn-
artach dhòmhsa, far am bheil uiread de fhir,"
arsa Seònaid, 's i toirt sùl air Eachann.

Ghabh Eachann sud chuige fein 'sa mhion-
aid, 's a cheart cho math leis sgailc 'sa chluais,
ri bhi tilgeadh bhan air, no cur gin as a leth.

"An da, 's ann duit fein nach 'eil an
cùram ; cha 'n 'eil thu cho miannach," ars
Eachann, 's e tarruing na pioba le glamhaich-
ean a chumail air falbh na feirg.

*' U ! 'Ille ! Cha 'n 'eil fhios a'm ciod è
dhèanadh tu idir na 'm faigheadh tu an cùil
mi," arsa Seonaid ; is ghàir i fein is each
gus an do ràinig iad an smior-cailleach aig
Eachann.

'' Na 'm faighinn an cùil thu ! " ars Each-
ann, ''dheanainn car-sniomhain a chur ann
ad amhaich, nach tigeadh as gus am biodh
tu falbh feadh a' bhaile coltach ri caora anns

i66 DUN-ALUINN.

am biodh an sùisdean. Thusa, sheana chrog
Hath, le d' dhosan odhar, ribeach a' crathadh
mu d' shùilean mar gu 'm biodh bad feòir an
aodann stalla."

Leis cho guineach 's a labhair Eachann,
cha robh duine stigh nach do raoic a' gàir-
eachdaich, is cha b' e lachan Seonaid fein
bu lugha.

^*Ho-hò! Eachainn, eudail/' ars ise, *s i
sineadh a làimhe chuige, *'nach fhaod thu
breith air làimh dheis orm. Cha toir do
bhòidhchead a cuideachd thu na 's mo na mi
fein. An sud i ! "

'' Gabh am mach a so, a sgiunach bhuidhe,
no cuiridh mi sop teine riut. Thusa 'gad
choimeas fein ri duine 'sam bith ! Thusa,
a sheana chearc ribeach nan dùnan, le d'
chlabail, gus am bheil car cam air tighinn am
bus dubh nam breug agad. Fag mo rathad !
Fag mo rathad, ialtag na h-oidhche, no,
direach, tarruingidh mi 'n amhach agad.
Teich ; teich ! "

'' O, Mhoire, Mhoire ! " arsa Seonaid, 's i
leum air cùl Chailein Ruaidh leis nah-obagan
a thug Eachann chuice.

Chunnacas nach robh math Eachann a
ruigheachd na b' fhaide ; is thoisich seanchas

AM xMARSANTA GALLDA AIR CHALL. 167

coitcheann thall 's a bhos, is daonnan suil
fhiar aig Seònaid air Eachann.

** Ach, fheara 's a ghaoil ! ged tha sinn ri
uimhir cridhealais, cha bu choir dhuinn e,
bho na thàinig" mi ory 'm chuimhne. Nach eil
e coltach gu 'n deach am marsanta Gallda
bochd a bhàthadh."

''O, eudail ! " ars a h-uile h-aon riamh.
'' Ciod e mar/'

Bha Eachann, is drein air, is fhiaclan geala
ris, a' sealltuinn bho h-aon gu h-aon feuch an
ann a' toirt a' char as a bha iad, is eagal air
nach robh an sgeul fior.

''O, eudail, a Sheònaid ! Am faod mi do
chreidsinn ? " arsa Dòmhnull saor.

'*0, da-rireadh glan a tha mi. Fhuaras
am paca 's a churrac an diugh fein air
a' chladach. Chaidh ionndrainn o chionn da
latha, is tha iad a' smaointinn gur h-i an tuil
a thug am mach bhàrr a' chlachain e an am
dol thar na faoghla, an duine bochd."

** Fhuair iad am paca ? " ars Eachann.

** Fhuair," arsa Seonaid.

*' 'S a churrac ? " ars Eachann.

** Seadh," arsa Seonaid.

** Bheil thu g innseadh na firinn a nis ? "

" A gheobaire starrshuilich, shuaraich,

1 68 DUN-ALUINN.

phliutaich, ghrànda, am bheil dull agad
gu 'n robh mise dol a thogail sgeul-bàis air
truaghan sam bith, gun lochd ? "

Thug na facail ghuineach aig Seonaid
staiream air Eachann, s e 'na shuidhe air a
phaca.

''Cha 'n 'eil, a chreutair ; cha 'n 'eil, a
ghalad ; cha 'n 'eil, a Sheonaid. Tha mi
'gad chreidsinn. Tha, tha ; " theireadh esan
fhad 's a bha ise bruidhinn.

'' Ho-ho-ho ! " arsa Mac Iain Bhig. '' Cha
bu choir domh bhi gaireachdaich ; ach tha 'n
f hoighidinn a th' aig Eachann an dràsd a' cur
ionghnaidh orm. O, chlann, eudail ! "

''Tha," arsa Cailean Ruadh. ''Chasgal
CÙ ged bhualadh tu cnàimh air. Tha 'n
naidheachd a' còrdadh ris."

''Cha 'n 'eil dùil a'm nach 'eil," arsa
Domhnull saor.

" 'S e sin a th' ann," arsa Seonaid. " Cha
bhi bàs duine gun ghràs duine. Tha 'n
duthaich so nis am mèinn luideagan Each-
ainn fein ; agus cha chreid mi nach luideagan
caithte is motha th' aige."

Ach bha Eachann cho toilichte am mars-
anta Gallda dh' fhàgail an rathaid air 's gu 'm
fuilingeadh e Seonaid air cho geur 's gu 'n
loisgeadh i air. Agus, air a' cheann mu

AM MARSANTA GALLDA AIR CHALL. 169

dheireadh, s ann a dhanns e le toileachadh
air an ùrlar. Ach bha leisgeul ri ghabhail.

'* Haoi ! " ars esan, " fhuair mi mo dhùr-
achd mu dheireadh. Dh' f halbh e ; is feamainn
Loch Shionaba eadar sinn is e."

''Tud, tud ! Mo nàire, Eachainn ; cha
choir duit bruidhinn mar sin air do chomh-
chreutair. Na bruidhinn ach gu math air
a' mharbh," arsa Domhnull saor.

" An da, tha mi creidsinn nach bi leac air
co-dhiiibh. Cha d' eirich corp riamh a Loch
Sionaba, rud a tha gle neònach,'' arsa Mac
Iain Bhig. '' Cha bhiodh e uair an uaireadair
an grunnd an loch nuair bhiodh e cho garbh
ri each le conachagan/'

'' Conachagan ! " ars Eachann, 's e V eirio^h
'na sheasamh a dh' fhalbh. ''Creid thusa
mise, Bhig Mhic — Iain Bhig — Mhic Bhig

In
am

Ghàir na bha stigh leis na h-oidhirpean a
bha Eachann, 's e liotach, a' toirt air '' Mac
Iain Bhig " a ràdh, rud nach d' amais e ceart,
ach annamh, riamh air, is Mac Iain Bhig
fein a' call a liiiths a' gàireachdaich.

" Co-co-dhiùbh ; biodh t' ainm mar a

thogras e, creid mise ; tha mi g ràdh nach

'eil conachag an grunnd Loch Shionaba a

chuireadh gnos air an rud ud. Ciod è bha i

12

I70 DUN-ALUINN.

dol a dh' f haotainn air, far nach robh ach
cnàmhan ? Nach e sin a cbuir 's nach fhàg
e sud ! "

*' An da, gu dearbh," arsa Seònaid, le gàire
goirt magaidh ; '''s e gort is acras a bhiodh
air a' chonachaig a bheireadh aghaidh ort
fein, Eachainn. Cha 'n 'eil duil am, a ruin,
nach cocadh a' bhiorach fein a sron uair no
dhà mu 'n toireadh i làmh ort — ha-ha-hà —
is, gu dearbh, cha 'n eil i tormasach."

A h-uile toileachadh gu 'n robh air Each-
ann, dhuisg sgaiteachd Seonaid an t-sean
bhoinne beo ann. Bha e sealltainn oirre air
fhiaradh mar gu 'm biodh cii coimheach 's e
dranndail ; is loisg e oirre :

**A! cuist, a sheann lair-chaibe, na craois
ghlagaich, gun phine. C-c-co idir a thigeadh
faisg ortsa. a thairbh nan siolag ? Thusa
bruidhinn ! Cha laigheadh cuileag ghorm
no cruimh fein ort an latha 's teotha 'san
t-samhradh, a shean mhuc- bhiorach, gun
bhainne, gun àl ! "

Leis an so a ràdh thug Eachann an dorus
air, 's e smutail ; is Seonaid a' glaodhaich
as a dheidh : '' Bha tuilHdh 's a choir de
ghamhias agad do 'n fhear Ghallda. Cha n
'eil fhios nach tu fein a thàinig ris, Eachainn.
Feuch nach dean iad ort mar a rinn iad

AM MARSANTA GALLDA AIR CHALL. 171

air Seumas a' Ghlinne : do chrochadh air
amharus. Ho-ho-ho ! "

** Cuist, a bhior-chroich ! " ars Eachann ;
is am mach ghabh e.

Is fada o nach cual Eachann naidheachd
a chord cho math ris, ri naidheachd Seònaid.
Cha d' f hag e tigh tioram 'san duthaich nach
biodh e g innseadh an droch dhuine bha 'san
fhear Ghallda. '' Is mur bitheadh e mar
sin," theireadh esan, *'cha d' eirich dha mar
dh'eirich."

172 DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL XVIII.

FATHUNN AIR CAILEAN.

Mar a shocruicheas cuan an t-samhraidh
an deidh doinionn gharbh a gheamhraidh,
shocraich an duthaich a sios beag air bheag
an deidh na chaidh ainmeachadh s na chaidh
seachad 'san sgeul so. Bha rud ùr a' tachairt
an drasd 's a rithis, ach nuair bhiodh e
seachad, bhiodh e air a dhi-chuimhneachadh
re ùine bhig, a cheart dòigh a dhi-chuimhnich-
ear bàs coimhearsnaich ionmhuinn.

Sguir fògradh an t-sluaigh. Fhuaras mac
aorus da niohinn an caisteal Dhùin-àluinn.
Chain am Ministear Mor, coir, àite, is bha
fear ur 'sa chrannaig. Chaidh Mor Bheag
a chur g' a togail am foghlum, ma b' fhior,
do Shasunn ; ach cha robh fhios c' àite. Bha
a' Bhan-fhrangach aig bun na cuise. Dh'fhàg
Màiri Nic Griogair s a sean mhàthair an
duthaich, cuideachd, is cha robh sgeul orra
o chionn uine. B' i a' Bhan-fhrangach a
b' ùghdar dha so mar an ceudna. Chuir i
r a siiil innleachd a ghiùlan am mach, is cha
ghabhadh sin dèanamh gun a' chraobh a
leagail comhla ris an nead a chreachadh,

FATHUNN AIR CAILEAN. 173

's an cuachan a sgapadh ris na gaoithean.
Dh' aobharaich i n da chuid.

Thug Cailean òg thairis air. Bha litrichean
trie eadar e fein is Màiri. Cha robh te bha
falbh no tighinn nach robh Dùn-àluinn
a glacadh bho 'n phosta bhàn s 'ga leughadh.
Dh' fheumadh am posta a bhi ùmhail, 's gun
mhionagamaid a ràdh, no cha ghleidheadh e
àite no clach da dhùthaich. Cha robh dion
aige,

Nuair chunnacas gu 'n do sheòl Cailean do
thir chein, chaidh an aona chomh-cheangal
a bha eadar e fein is Màiri a ghearradh gu
h-obann, le bhi losgadh an cuid litrichean an
deidh an leughaidh. Chaidh a thuigsinn air
gach taobh ciod è bu chiall do 'n stad ; ach
bha iad fada bho cheile, 's gun chomas leas-
achaidh air an am.

Chaidh an innleachd a dhealbh gu math is
cha do gheill i. Nuair a chaidh Màiri a chur
air falbh, chaidh an gràinne-mullaich a chur
oirre air fad, agus gu diongmhalta. Chaidh
an diong a chur gu h-amhaich is bha n sgar-
adh coimhlionta.

Bha dhith air a' Bhan-fhranoraich a orineal
fein a bhi riaghladh an Dùn-àluinn. Bha i
nis air ceann na slighe. Bha fear Dhùin-
àluinn mar mheall creadha 'na làimh ; agus

174 DUN-ALUINN.

bha e na comas an cumadh thogradh i athoirt
air nuair chltheadh i 'n t-àm iomchuidh. Bha
Mor Bheag agus Cailean as an rathad. Cha
robh fios aice ciod è a' chùil bheag bhlàth a
dh' fhaodadh a bhi 'n cridhe an athar daibh ;
agus leis an sin, an earalas gu *n robh nàdur
fèin a' fadadh leis an diorabhaig bu lugha an
t-sradag bheag bheo a dh' fhaodadh a bhi' na
chom daibh mar a shliochd gun mhàthair,
dh' fheumadh i feitheamh agus fuireach le
foighidinn gus an seideadh ùine as i, mu 'n
toireadh i an ath cheum. Nuair chitheadh i
gu 'n do thalamhantaich a h-uile droch
mheanglan a chuir i an ùir na foill 's an
uilc, an sin gheibheadh i mu 'n cuairt air
a' bhreòcail bhochd a bh' aice air a corragan,
gus an sineadh e thairis gu buileach, do 'n
t-sliochd a bh* aige bhuaipe-se, oighreachd
Dhùin-àluinn is na bhair 'na h-uachdar s
na h-iochdar. B' e sin a beachd. Ach cha
robh an t-àm abuidh, agus bha cunnart gu n
leagteadh amharus oirre.

Ach thàinig sgeul a' bhroin do 'n dùthaich ;
sgeul a bhroin do n duthaich, ach sgeul
a' ghàirdeachais do bhean Dhùin-àluinn.
Thàinig naidheachd bàs Chailein òig.

Bha Baintighearn Dhùin-àluinn aon latha
'na suidhe leughadh paipeir naidheachd,

FATHUNN AIR CAILEAN. 175

nuair thug i leum air an urlar, le cridhealas
is aoibhneas 'na gnuis. ''So, so!" ars ise,
s i crathadh a' phaipeir an subhachas ana-
barrach. Sheas i a' leughadh an rud air an
do rug a suil bhradach. ''So! cuiridh so
mo shaothair an giorrad. Stad ; so e cinnt-
each gu leòir : —

"'Thaiomradh air tighinn a ceann-a-deas
na h-Aifric gu n deach an long bhrèagha
Earl of Djciwiore a chall air an t-slighe
bho 'n Cheap gu Astraillia. Cha do shabh-
aladh duine de na bha air bòrd ; agus tha
sinn duilich a radh ou 'n robh Cailean bo-
oighre Dhùin-àluinn, air an àireamh.

" ' Thàinior an t-iomradh oirnn bho
urrainn anns nach fhaodar teagamh a
chur; agus dhaingnicheadh duinn e leis an
fheadhainn d' am buineadh am bàta.'"

" Ho-hò ! " ars ise, s i crathadh a' phaipeir
OS a cionn ; " fhuair mi mo dhùrachd am
fad SO co-dhiubh. Ho-re! Is ma bhitheas
saoghal aig mo mhac-sa, bidh mo shliochd
air righ-chathair Dhùin-àluinn. Eachann
Dhuin - àluinn. Eachann Dhiiin - àluinn !
Ha-hà ! Nach math a choir air oighreachd
athar — oighreachd a' bhumalair mhaoil !
Chuir mi feadhainn a b' fhèarr na e uimpe
sud," s i cur am mach a corraig s a' feitheamh

176 DUN-ALUINN.

oirre. *'Chuir. Agus math dh'fhaoidteadh
gu 'n cuir fathast — ha-ha ! — na n robh fhios
aig an amadan chluasach air. Ach co tha n
so r

Thàinig Dùn-àluinn fèin a steach, is chuir e
làmh gu blàth mu 'n cuairt oirre, is shuidh e
air cathair, is tharruing e air a ghluin an
eirisg fhallsach.

" Ciod è tha n so ? Ciod è th' ann, a ruin ?
Ciod è tha cur ort ? Tha thu air do chur
mu 'n cuairt. Ciod è th' ort ? Tha blàth
s! chaoinidh air do shùilean. Ciod è tha
cearr :

Bha e air bhior, 's an teine air a chraiceann
gus an do bhruidhinn i.

*'Ochan, ochan ! Tha mi cho duiHch.
Cailean bochd ! Seall sud ! Cailean bochd
amaideach ! a dh' fhaodadh a bhi gu socrach,
sàbhailte aig an tigh, agus an cursa nàdurra
a' seilbh oighreachd bhrèagha Dhùin-àluinn.
Leugh, a ruin. Is gann tha mi creidsinn
mo dhà shùil."

Leugh Dùn-àluinn am paipear. Thàinig
seòrsa tiomaidh air ; ach cha d' thàinig na
chuir moran a nunn no nail e.

*' Hm ! " ars esan, '' cha 'n eil atharrach air.
Companach an amadain ! Cha b' urrainn na

FATHUNN AIR CAILEAX. 177

b' fhèarr èirigh dha. Cha b' urrainn ; cha
b' urrainn."

Dh* eirich e a shràidimeachd air an ùrlar,
's a làmhan fo chrios an fheilidh, mar bu
ghnàth nuair bhiodh e cur cainnt air a
smaointean.

**Cha 'n eil atharrach air, a ghaoil. Rinn
sinn ar dleasnas ris le cheile ; is ma thàinig
air a chul a thoirt ri dhachaidh 's ri chuid,
cha robh aiore r' a thaorradh ach e fein
a mhàin. Rinn sinne ar dicheall ris, is cha 'n
'eil criomachair ao-ainn an diuorh oirnn fein."

Na bu mhiosa na sud cha do chuir an
naidheachd air. Chuir e làmhan mu mhuineal
na mnatha is phòg se i.

Bha ise gabhail oirre bhi anabarrach duil-
ich. Shil a sùilean ; ach bhuineadh e do 'n
dreuchd a chleachd i, comas a bhi aice air
bior-chomhla nan deur fhosorladh grach uair
a fhreagradh dhith. Fhreagair e an uair so
dhith; ach nuair chaidh Dùn-àluinn am mach,
chuir i reis d' a teangaidh am mach as a
dheidh.

Cha bThada gus an do dhi-chuimhnicheadh
Cailean og anns a' chaisteal. Ach cha do
dhi-chuimhnicheadh cho oroirid anns an dùth-

o

aich e, anns am bu mhor miadh air, far an

178 DUN-ALUINN.

robh dull ri e thilleadh uaireiginn mar uachd-
aran ceanalta air oighreachd athar.

Ach bha iad uile air chiil an naidheachd.
Bha Cailean òg gu seasgair, sàbhailte an
New Zealand.

Anns a' cheud dol am mach, chaidh e do
cheann-a-deas na h-Aifric. An deidh mu
bhliadhna thoirt an sin, rinn e suas inntinn
gu dol gu Astraillia, agus phàidh e rathad
leis an Bar/ of Dun7nore, An oidhche mu 'n
do sheol am bàta, chaidh e fein is companach
no dhà a chur seachad cuid de 'n ùine an
cridhealas ; ach, air dhòigh air choireiginn,
chain e 'm bàta 'sa mhaduinn. Gun sùil
a thoirt an rathad duine, chaidh e air tòir
agus fhuair e bàta eile. Mar dh' eirich
riamh do fhear an t-saoghail fhada, dh* eirich
do Chailean air an uair so. Shàbhail e
a chall an t-soithich, a bheatha dha ; agus
mur a bhiodh gu 'n do sguir e sgriobhadh air
fad, a thaobh s gu 'n do thuig e nach robh
a chuid litrichean a' ruigheachd an cala, cha
bhiodh a chuideachd fo dhubhar air a' chuis.
Ach anns an t-suidheachadh a bh' ann, chunn-
aic e nach robh comas air leasachadh gus
an tilleadh e fein : rud a chuir e roimhe
a dhèanamh na bu luaithe na dheanadh e,
na n robh comh-sgriobhadh comasach eadar

FATHUNN AIR CAILEAN. 179

e fein 's an te air an robh a chridhe glan
an geall.

Chuir e greis seachad an Astraillia aig an
or. Mar mhoran eile, cha robh aige ach
*'sios agus suas," ged is ann a' buidhinn
beao^ain a bha e. Ach thàinio- iomradh mor
air tuill oir anabarrach beartach a bhi air am
brath an New Zealand ; agus rinn Cailean
agus companach dileas — gille Sasunnach ris
an do thachair e — suas falbh ann.

Dh' oibrich iad le cheile uine mhor an
New Zealand, a' cosg anns an dara toll
moran de na bhuidhneadh iad anns an toll
eile. Cha robh coltas direadh ris orra
a' cladhach am measg beanntan mora, brèagha
New Zealand. Bha àireamh mhor dhaoine
ann, 's iad a' falbh 's a' tighinn a h-uile latha.
Bha Ard-riaghladh na dùthcha a' tairgseadh
^150 do dhuine sam bith a bhrathadh an
t-or. Bha cho math ri cuig: ceud deugf fear
anns a' champa mhor so am measg nam
beann ; ach cha robh fear dhiubh nach robh
a' dèanamh a dhichill air a' gheall a dhleas-
adh le bhi falbh, paidhir an sud 's an so,
am measg nam beann, far nach do sheas
duine geal riamh roimhe, a' rurach gu dich-
eallach ; ach bha e fàilleachdainn orra.

i8o DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL XIX.

MOD 'SAN FHÀSACH.

Aon fheasgar an sin, thug fear Sasunnach
d' am b' ainm Perkins, a thàinig do 'n champ
feasgar roimhe sud, Cailean a leth-taobh, is
thubhairt e ris : '*A nis, innsidh mi rud
diomhair duit ma ghabhas tu mo chomhairle ;
agus pàighidh e dhuit."

** Seadh ! Ciod è th' ann ? " arsa Cailean.

** Bheir mi fein 's mo chompanach an so
thu fein agus do chàirdean far am faigh sibh
an t-òr 'na thorran. Nach fhaigh ? " ars esan,
s e sealltainn air a chompanach. Ach cha
do rinn a chompanach ach nodadh le cheann,
's e cagnadh sop feòir.

*' Bruidhnidh mi ri m' chompanach, ma tà,"
arsa Cailean.

Ghlaodh Cailean a chompanach, is chaidh
an ceathrar gu seanchas le run dol an comh-
bhoinn mu 'n ulaidh a bh' air bhrath aig an
t-Sasunnach, Perkins.

*' So agad mo chompanach -sa," arsa
Cailean.

*' O, tha mi — ciod è — tha mi toilichte eòlas
a chur ort,'' 's e breith air làimh air.

MOD 'SAN FHASACH. i8i

Co-dhiùbh, 's e 'n cordadh gu 'n d' thàinig
iad : gu 'm falbhadh iad gu follaiseach, is
leanadh na thogradh iad, ach gu 'n robh aca
ceud gu leth punnd Sasunnach a thoirt do
Pherkins an làrach nam bonn, agus ri e fein
agus a chompanach a bheathachadh fad na
slighe gus an ruigeadh iad an t-or.

Anns a' mhadainn mhoich, bha 'n camp uile
air a chois. Chaidh eich acfhuinneachadh ;
pailliunan a phasgadh ; carbadan a chur 'nan
uigheam ; is an tiotan bha reiseimeid anns an
robh seachd ceud fear air ceann an rathaid,
agus Perkins mar cheannard'gan treorachadh.

Bha moran 'sa chuideachd aio; an robh
teacramh am Perkins. Bha beao[-an aio^ Cail-
ean fein ann, cuideachd, leis an stadaich a
bha 'na bhruidhinn nuair thug e a chomp-
anach m' a choinneamh. Ach bha riacrh-
ailtean nam mèinneadairean làidir, daing-
eann, neo-mhathach, agus neothar-thaing
òrdail. Bha fios aio" Perkins air an sin.
Bha fios aige, cuideachd, na 'n deanadh
e foill no cluip 'sam bith, gu 'm faodadh
e bhi, a reir lagh ghnàthaichte nan campan,
a bha fad air falbh bho riaghladh siobhalta
agus bho chàlachadh 'sam bith, gu 'm faigh-
eadh e 'm peanas a b' fhaide mach : bas.

Tha h-uile gnè dhaoine air am faotainn

i82 DUN-ALUINN.

an campan de n t-seorsa so, is tha e air a
luthasachadh le Ard-riaghladh na dùthcha
na mèinneadairean a dheanamh an laghannan
fein, ach an giùlan am mach gu cothromach,
ceart. Mur a biodh a' chùis mar sin, cha
bhiodh e furasda riaghailt a ghleidheadh idir
far am bheil, gu trie, moran dhaoine air
theicheadh o cheartas, agus moran eile a
bh' air an daoradh air son a h-uile seorsa
croin. Cha robh Perkins eu-coltach ri fear
dhiubh so.

Ach, co-dhiùbh, lean siad e. Bha iad
a' stad a champachadh anns a h-uile h-àite,
agus aig gach uair, a dh' iarradh esan. An
ceann a' cheathramh latha, is iad ag imeachd
troimh dhuthaich fhiadhaich, uaignich, thuig
iad gu 'n robh Perkins air ti teichidh. 'Na
dheidh so chaidh freiceadan a chur air. Cha
robh oidhche nach robh dithis fhear air an
cur air leth, le 'n dagachan, a dh' fhaire nan
carbad anns an robh e fein agus a chompan-
ach a' cadal.

Air feasgar an t-seachdamh latha, rainig
iad àite nach rachadh an eachraidh na
b' fhaide. Champaich iad 'san oidhche 'san
doigh àbhaistich ; ach chaidh sùil na bu
gheire air fad a chumail air na treòraichean
air an oidhche so. Chunnacas gu soilleir nach

MOD ^SAN FHASACH. 183

robh Perkins ach a' deanamh cùis-mhagaidh
dhiubh, agus nach robh fhios aige fein no
aig a chompanach c' aite 'n robh iad a' dol,
agus nach do rinn iad ach a bhi leantainn
orra gus am faigheadh iad fàth air teicheadh.
Cha robh a nis dol a nunn no a nail aca.
Bha an cullachas taisbeanach dhaibh fein
's do 'n t-sluagh mhor a mheall iad— co-dhiùbh,
a mheall Perkins; oir cha robh a chompanach
a' gabhail moran turais ris a' chùis.

Fad an fheasgair bha Perkins gu sunndach,
aoibheil. Sheasadh e gu spaideil an làthair
nam mèinneadairean, 's a phiob thombaca
'*na bheul, is chocadh e chorrag an taobh a
bha iad a' dol, is dh' innseadh e coltas na
dùthcha air cùl na beinne b' fhaide air falbh.
Is math a bha iad a' tuigsinn a thratan agus
bha a bhlath 'sa bhuil. Ged nach robh na
mèinneadairean a' leigeadh orra gu 'n robh
iad 'ga chluinntinn, chuir iad freiceadan
dùbailte air a charbad an oidhche so. Bha
Perkins an staing ; is bha fios aca gu 'm
feuchadh e h-uile alt is innleachd a bha 'na
chom 's 'na cheann gu faotainn as mu 'n
tigeadh an latha. B' e sud an t-am ma bha
am ri tighinn.

Cha bu lugha na barail na cuideachd. Air
cho furachail s gu 'n robh an luchd-faire,

i84 DUN-ALUINN.

fhuair Perkins sniadadh am mach as a' chairt
san deach e chadal, agus snàgan air a
mhàgan anns an dorcha, gus an d' fhuair se
e fein fhalach fo the eile gle fhaisg air oir
a' champ. Cha robh ach mu fhichead slat
eadar e s a' choille ; is na 'n d' fhuair e
innte *san dorcha bh' ann, thug e car mu
thom dhaibh gu sgiobalta.

Ach mhothaichteadh dhà, agus am mionaid
bha a' chairt fo 'n robh e air a cuartachadh.
Nuair chunnaic e gu 'n robh coltas air a
bhi 'n sàs, cha robh e ach a' leum air ais
's air aghaidh air a mhàgan fo 'n chairt, mar
gu 'm biodh radan, a' sealltainn air son beal-
aich. Ach a h-uile taobh air an sealladh e,
cha 'n fhaiceadh e ach baraille gorm daga
air a làn-ghleus an cocadh r' a chlaigeann.
Bha e 'n sàs. Cha robh feum a bhi stadh-
agail, is thug e suas, s e raoiceadh mar
gu 'm biodh boc.

Bha fios aige air truimead a chionta, agus
bha barail aige ciod an dioladh a rachadh
a dhèanamh air. Bha e an staid chruaidh,
agus cha 'n 'eil teagamh nach robh fhair-
eachdainnean na bu mhiosa le e bhi air breith
air agus e faicinn saorsa, s a làmhan sgaoilte
roimhe 'sa choille dhuirche.

Chaidh a cheangal agus a thilgeil d' a

MOD 'SAN FHASACH. 185

chairt fein. An la-arna-mhàireach bha e ri
fheuchainn agus ri pheanasachadh a reir na
cionta rinn e.

Tha mèinneadairean air an cunntas 'nan
daoine borba, mi-riaghailteach. Cha 'n eil
teagamh nach 'eil moran nam measg de
dhaoine riasgail, cronail, marbhtach, iom-
ruagte, agus eucorach anns a h-uile doigh
'san gabhar eucoir. Ach cha 'n fheumar an
t-iomlan a mheas orra sin. Tha 'n roinn
mhor diubh 'nan daoine cho iomlan cheart,
ionraic 's a gheibhtear an àite 'sam bith.

'S iad so tha riaghladh na h-eilthir ; is tha
iad a' dèanamh laghannan teann, cruaidh,
diongmhalta, neo-mhathach, a ghiùlaineas
peanasan goirte 'nan cois, 's a chuireas fiamh
air a' chiontaiche iomruagte is motha.

Dhleasadh cionta Pherkins bàs : ach theid
na mèinneadairean cho ordail an cois an
gnothuich 's nach teid neach a dhaoradh gun
e bhi air a dheagh dhion, biodh a chionta
mar a thogras i.

Shuidh a' chuirt gu h-òrdail air Perkins.
Chaidh Eireannach, d' am b' ainm Mac
Ceallaich, a chur g' a chiontachadh ; agus
chaidh Cailean òg Dhùin-àluinn a chur g' a
dhion. Chaidh ciiig fir dheug a chur air leth
le croinn, a thoirt breith air a' chùis, agus
13

i86 DUN-ALUINN.

triùir fhear reusonta, ghrunndail, thuigseach
a thaghadh a chum na binn a thoirt am mach.

Cha do shuidh riamh an Dùn-èidinn no an
Lunnainn cùirt a b' ordaile, a bu shoineannta,
a bu shuimeala, no a bu shuairce, na shuidh
an seachd ceud mèinneadair an la ud a
dh' fhaicinn an comh-chreutair ga fheuchainn
a thaobh cionta bha dleasadh a' pheanais
bu mhotha a bha n lagh a rinn iad fein
a' giùlan : bàs. Bha iad faicilleach air cud-
throm na cùise, na daoine treuna so. B' e
sealladh mor annasach a bh' ann : seachd
ceud mèinneadair air an dubhadh le grein
theth New Zealand, le m botainnean àrda,
am briogaisean crioslaichte, is muilichinnean
truste, an leintean dearga a' leigeadh ris
gàirdeanan garbha, ruganta, righinn ; agus
tigh na curtach gun mhullach ach an speur
gorm, gun urlar ach an talamh tioram, gun
straille ach brat uaine de 'n fheur 's de n
dithean, is na craobhan mora le 'n geugan
sgaoilteach fo dhuillich thruim is fo bhlàth,
a' cur sgàile bho theas grein loisgich New
Zealand, air a' chuideachd mhoir so.

Dh' eirich Mac Ceallaich a dhiteadh a'
phriosanaich, agus rinn e 'n dleasnas cud-
thromach gu neo-sgathach agus gu ceart.
Am measg na thuirt Mac Ceallaich, ars esan

MOD SAN FHASACH. 187

ris an luchd-bhreith anns a' chriochnachadh :
** Tha e nàdurra gu 'm biodh truas agaibh
ris. Tha e nàdurra gu' m biodh faireachd-
uinnean agaibh dhà ; ach cha n fheum
buaidh a bhi aig sion de na rudan sin oirbh.
Feumaidh sibh a h-uile ni dheth sin a ghlas-
adh am mach as ur n-inntinnean, agus seallt-
ainn direach an clàr an aodainn air ceartas.
Tha gach duine de 'n chinneadh-dhaonnda
dligheach air ceartas. Tha n duine so, mar
an ceudna, dligheach air ceartas ; ach gun
na s motha, no, gun teagamh, na s lugha
na ceartas. Thugaibh an aire, a chàirdean,
nach bi sibh ag amalladh ceartais agus
tròcair am measg a cheile. Cha 'n è sin ur
gnothuch-sa idir ; oir, gabhaibh beachd : ged
a tha, mar a thubhairt mi, gach duine de 'n
chinneadh-dhaonnda dligheach air ceartas,
cha 'n eil a h-uile duine idir dligheach air
tròcair. Cha bhuin a' chuid sin de 'n chuis
duibhse. 'S e ceartas a th' agaibhse r' a
dhèanamh. Tha fios agaibh air ciont an
duine so. Tha fios agaibh air an fhoill
eucoraich, uilc, fhallsa, mhilltich, challdaich
a chluich e air a' chuideachd mhoir so air son
a bhuannachd fein. Tha fios agaibh, cuid-
eachd, gu 'n do ghabh e 'n aon doigh,
s gu 'n do chleachd e an aon innleachd leis

i88 DUN-ALUINN.

am b' fhasa dha an sluagh mor neo-chiontach
so a mhealladh, agus a spuinneadh. Feum-
aidh sibh sealltainn air a' chùis 'san rathad
sin.

*' Tha fios agaibh air an t-suidheachadh
anns am bheil mèinneadairean mar tha
sinne, a' cosnadh ar n-arain lathail am measg
nam beanntan mora air iomallan an domhain,
fad as o fhasgadh 's o dhion laghan siobhalta
a' chàlachaidh. Cha 'n 'eil dion eile oirnn
ach ar reachdan fein, agus na reachdan sin
air an dèanamh a fhreagradh air ar suidh-
eachadh, teann, cruaidh, neo-mhathach ; oir,
mur a biodh dion làidir, daingeann againn
oirnn fein, bhiodhmaid daonnan am mèinn
chealgairean de 'n t-seorsa so. Feumaidh
sinn, ma tà, bhi air ar dion bho 'n t-seorsa
dhaoine so.

*' Bhris an duine so air gàradh dion cho
àraidh 's a th' againn. Rinn e, le thratan,
giollachd agus liodairt oirnn ; agus, mar a tha
fhios agaibh, dhleas e bhi air a pheanas-
achadh gus a' chuid is fhaide mach, agus
eiseimpleir a dhèanamh dheth, a dhionas
sinne bho chealgairean de sheorsa aig am
is fhaide mach. Tha mi, a chàirdean,
a' fàgail na cùise 'nar Iàmhan-5a. Tha mi 'n
dochas gu 'n toir sibh a h-uile ceartas da.

MOD 'SAN FHASACH. 189

agus gu 'm faigh sibh am priosanach ciontach
gu h-aon-ghuthach. Tha mi ga fhàgail fo 'r
meachainn."

Dh'eirich an sin Cailean òg 'na sheasamb.
Cha chluinnteadh mionagamaid am measg
an t-sluaigh. Bha iad uile faicilleach air
a* chilis chudthromaich air an robh iad 'nam
fianuisean, is bha tosd trom, marbh mar
sgàil-bhrat thairis air na h-uile, 's an t-ionad
iomallach, uaigneach, anns an robh iad, air
fior iomall an domhain mhoir a' daingneach-
adh nuarrantachd na làraich a bh* aca r a
seasamh.

Bha Cailean air a mheas 'na dhuine pong-
ail, deas-bhriathrach, ionnsuichte ; agus cha
robh duine air a mhealladh anns an oraid
cheutaich a thug e seachad.

Ars esan, 's e dol air aghaidh : ** Tha mise
ag aideachadh, a dhaoine, gu n do rinn an
duine bochd, mi-fhortanach so, eucoir mhor.
Tha mi ag aideachadh gu 'n do chuir an fhoill
a chluich e oirnn gu dragh is gu cosgais sinn
air fad, is gu 'n do chaill sinn moran ùine is
tighinn-a-steach air a thàilleamh. Tha mi
ag aideachadh gu 'n toill ciont de 'n t-seorsa
so an dearbh pheanas a tha 'n lagh a rinn sinn
fèin g ar dion bho cheilg, a' giùlan ; ach,
a chàirdean, feumaidh sibh smuaintinn air

I90 DUN-ALUINN.

Staid an duine anns an am anns an do gheill
e do 'n bhuaireadh làidir leis an do thuit e.
Bha e, mar tha sinn fein, 'na choigreach
truagh, aonaranach, an dùthaich chèin,
a' siubhal bho àite gu àite, bho bhaile gu
baile, bho champ gu camp, lom, falamh, gun
airgead, gun obair, gun chàirdean, agus a
h-uile seòrsa mi-fhortain a' tighinn tarsainn
air a chasan a h-uile ceum a bheireadh e.
A dhaoine, smaoinichibh ciod è 'n staid
inntinn anns am biodh duine anns an t-suidh-
eachadh sin. Bha fios aig Perkins gle mhath
ciod è bha e dèanamh. Bha fios aige an
cunnart a bha e ruith. Bha fios aige am
peanas a gheibheadh e na 'm beirteadh air.
Tha mi ag aideachadh a h-uile dad dheth sin.
Ach cuimhnichibh-se nach ionann idir dòigh
anns an seall an sàsach 's an seang air
• cron, no air reubainn, no air ciont, no air
peanasan a tha comh-cheangailte riutha.
Cha seall fear 'na eiginn air lagh, no air
riaghailt, no air cunnart, mar a sheallas fear
air a dheadh ghar. Tha 'n eiginn a' toirt an
fhaobhair bhàrr a bheachdan air ceartas is
air geanmnaidheachd, 's a' toirt a' ghath is
bàsmhoire 's is pùinnseanta as a' chunnart
is motha san urrainn da tuiteam.

** Cha robh eagal riamh air a' ghealtair

MOD ^SAN FHASACH. 191

is motha 's e 'ga bhàthadh ; agus tha 'n
gealtair is motha cho math 's cho treun,
's cho neo-sgàthach ris an t-saighdear is fèarr
nuair tha e sloisdreadh a chlaidhimh an teas
a' chath.

''A chàirdean, atharraichidh suidheach-
aidhean sònruichte inntinn gach duine.
Dh' atharraich an suidheachadh *san robh e
fèin, an duine bochd so a th' air ur beulaibh
mar chiocrasan lapach, anfhann, truagh.

'' Feumaidh sibh beachd-smaointinn air
a' phuing sin le cùram, le dleasannas, le
bunamas, le bunntam, agus leis a h-uile h-alt
is fèithe tha 'nar cridheachan, an am ur cinn
a chur r' a cheile 'san uaigneas, a thoirt breith
air an duine so. A chairdean, 's i m' ath-
chuinge ruibh sibh a thoirt fior aire ciod a
th' agaibh r' a dhèanamh. Tha ciont an duine
so follaiseach. Cha 'n eil àicheadh oirre.
Ach air dh'aindeoin sin, feumaidh sibh a bhi
air ur stiùradh le 'r coguisean, agus eadar-
dhealachadh mor a chur eadar ciont th' air
a dèanamh am priobadh na siila le duine air
bhoile le cruaidh-chàs, le eiginn, is le ana-
cothrom, agus fo bhuaidh buaireis mhoir,
's gun spiorad ann aig an am a sheasamh gu
duineil 'na aghaidh. Feumaidh sibh, tha mi
ag ràdh, eadar- dhealachadh a chur eadar ciont

192 DUN-ALUINN.

anns an t-suidheachadh sin agus a' cheart
chiont nuair a tha i air a giulan am mach gu
h-innleachdach, agus air a roimh-smaointinn,
's air a roimh-aithris, 's air a dealbh gu
sàmhach, cealgach, an diomhaireachd. 'S i
ciont an amadain an dara te ; is ciont an
aingidh an te eile. Smaoinichibh air an sin,
a dhaoine, agus feuch nach toir sibh ana-
cothrom d' ur comh-chreutair. Feuch nach
hi sibh 'nur meadhonan air urchair a thoirt
da a steach do n t-siorruidheachd an staid
neo-uigheamaichte, gun chothrom tuilleadh
air aithreachas, agus anns nach dean ur
n-ath-smaointinn air a' chùis so, no ur cùl-
ghairm air a' bhinn a thig am mach an so
an diugh bho 'r cnuasachd-sa, feum no buil
do 'n truaghan so gu bràth no gu siorruidh.

'* A luchd-breith, tha gnothuch cudthrom-
ach air a leigeil air ur guaillean ! Ma theid
an duine so a chur gu bàs, cuimhnichibh gur
e ionndrainn màthar a th' ann. Cuimhnichibh
air ur màthraichean fèin, a tha beanntan
mora is cuantan tonnach farsuinn a' sgaradh
bhuaibh. Cuimhnichibh an t-oiseann beag
blàth tha 'nan cridheachan dhuibhse.
Cuimhnichibh cho cùbhraidh 's a tha 'n
t-allaban is amaidiche thàinig riamh, do 'n

MOD 'SAN FHASACH. 193

mhàthair chaoimh a thug dh' ionnsuidh an
t-saoghail e, a thog air a broilleach e, 's a
dh' altruim air a glùn e. Cuimhnichibh,
ma tà, gràdh agus ionndrainn a mhàthar air
a' chreutair so. Faicibh i na suidhe 'sa
bhothan bheag, bhochd anns a' ghleannan
uaigneach. Faicibh i 'na suidhe taobh na
cagailt nuair tha gruaim air na siontan,
aJ smaointinn c' ait 'eil a seachranaiche.
Faicibh i feitheamh bho la gu la, is bho
oidhche gu oidhche, am fiughair ri fios a
bheo. Faicibh i 's a cridhe cùbhraidh blàth
toirt leum le sodan gach uair de 'n latha, no
de *n oidhche, a thig gnog do 'n dorus, an
dùil gur e 'n t-allaban a th' ann, air tilleadh gu
broilleach blàth, tlusail a mhàthar chaoimh.
Smaoinichibh oirre 'san staid sin, a chàirdean,
nuair a bhios mac a cleibh a' cnàmh an ùir
choimhich tir chein. Faicibh i nuair gheibh i
fios a bhàis an deidh a bhi cho fad ag altrum
dòchais. Faicibh i leis a' chridhe bhriste,
bhrùthte. Faicibh i 'na suidhe a' tuireadh
air an tullaich ghuirm 'sa ghleann, an t-alltan
a' seinn coronaich thursaich am measg nan
clachan troma, s an raineach chaoin a' crom-
adh a chinn an truas rithe, 's a' ghaoth
anmoch a' gul leatha am measg nan stiic

194 DUN-ALUINN.

glasa, loma, is sgàil-bhrat a' mhulaid air gach
ni air an seall a' bhantrach o 'n do thearbadh
a mac.

*'A dhaoine, cha n 'eil an corr agam ri
ràdh ; ach s e m' athchuinge ribh a nis gu 'n
comh-leagh sibh ceartas agus trocair 'nur
cnuasachd. Cha 'n urrainn sibh an duine so
leigeadh ma sgaoil ; ach is urrainn sibh peanas
is lugha na 'm bàs a dhleas a chionta, a
mholadh do na breitheamhnan.

** Tha mi nis ga fhàgail 'nur làmhan. Tha
mi 'n dòchas gu n nochd sibh truacantas is
trocair d' ur comh-chreutair mi-fhortanach.
Sin m' athchuinge."

Mu 'n do sguir Cailean, cha robh siiil
thioram am measg an t-seachd ceud fear
treun, foghainteach.

An deidh na h-òraid-dhìon chaidh an luchd-
breith an uaigneas ciil cnuic bhig.

Air tilleadh dhaibh, dh' ainmich an ceann-
ard gu 'n d' fhuaradh Perkins ciontach ;
ach gu n robh iad a' moladh do na breith-
eamhnan a bhi cho tròcaireach 's a b' urrainn
daibh ris.

Thug an sin na breitheamhnan am mach
a' bhinn gu h-òrdail. B' e sin : gu 'n rachadh
Perkins a sgiùrsadh air druim rùisgte, agus

MOD 'SAN FHASACH. 195

gu 'n coimhlionadh a chompanach fein a' bhinn.
Na 'n diiiltadh e, sgiursadh Perkins esan.
Na 'n diiiltadh iad le cheile rachadh feadhainn
a thaghadh as a' chomunn a sgiursadh an
dithis, agus bhiodh am peanas na bu truime
orra le cheile.

Chaidh Perkins a' rùsgadh s a cheangal
taobh a bheoil ri roth cartach. Chaidh slat
fhada chaol a chur an làimh a chompanaich,
agus ordugh a thoirt da laighe air.

Thog an gille an t-slat os cionn a chinn
a tharruing na buille ; ach anns a' mhionaid
thilg e air an làr i.

*' Cha dean mi idir e/' ars esan, 's a ghuth
air chrith. '' Fuilingidh mi mi-fein a bhi air
mo sgiursadh leis-san, no le h-aon 'sam bith
eile ; ach," ars esan, 's e togail a dhà laimh
OS a chionn, '' Mise ! Mise ! Mise cha
sgiùrs neach fo 'n ghrein."

Cha robh an sin ach e fein a chur an aite
Pherkins, agus Perkins 'na àite-san. Rug
Perkins air an t-slait. Dh' altaich e a
ghàirdean, 's le gàire aingidh air fhiaclan,
mar gu 'm biodh toil-inntinn air, cothrom
fhaotainn air a chomh-chreutair a phianadh,
tharruing e 'n t-slat le leithid de neart s gu 'n
robh srann aice do! troimh 'n ghaoith ; ach

196 DUN-ALUINN.

mu 'n do ràinig a* bhuille, thug Cailean òg
duibh-leum agus rug e air ghàirdean air.

** A dhearg chealgair/' ars esan, 's e toirt
bhuaithe na slaite, '*an è gu n deanadh tu e,
an dèidh e-fèin, le chneasdachd, diùltadh a
cheart pheanas a dhèanamh ortsa ! Ach sin,
sin, sin ! Sin agad do dheadh thoilltinneas,
a dhearg mhèirlich/'

Thug Cailean do Perkins ceithir stràcan
de 'n t-slait tarsuinn air an druim, cho math
's a b' urrainn da tharruing le dheagh ghàird-
ean righinn, agus Perkins a' raoiceadh mar
gu 'm biodh beathach fiadhaich.

Chaidh an gille bochd eile a leigeil ma
sgaoil gun dad a dhèanamh air ; agus am
meadhon na h-ubraid, co nochd iad fein 'nan
teis-meadhon, mar gu 'n tuiteadh iad as an
adhar, ach ceithir earraidean air lorg Pherkins
air cheann muirt an Wellington.

A reir riaghailtean nam mèinneadairean,
cha 'n fhaodadh iad corrag a chur air gun an
cead. Fhuair iad sin ; ach an uair a sheall
iad air a shon, cha robh ial deth an làthair.
Chunnaic e na h-earraidean. Thuig e fàth
an turuis, agus fhad 's a bha 'n ùbraid air
shiubhal, ghabh e 'n cothrom, is thug e leum
do 'n choille gun duine 'ga f haicinn.

MOD ^SAN FHASACH. 197

Bha 'n dorch air tighinn, 's a' choille tiugh,
is cha robh feum dol as a dheidh.

B' eun e bha '11 rib roimhe iomadh uair,
agus a fhuair as; is bha fios aig na h-earraid-
ean nach robh an New Zealand na bheireadh
air, ach e idir a dh' fhaotainn ceum an toisich.
Fhuair e sin, agus rinn e buil dheth.

Na dheidh so, cha robh aior na mèinnead-
airean ach sgaoileadh gach rathad.

198 DUN.ALUINN

CAIBIDEIL XX.

TURUS AN ÀIGH.

Thug Cailean s a chompanach fein orra gu
sean mhèinnean am measg nam beann an
àite iomallach eile de 'n dùthaich. Air an
t-slighe, s gun leò ach iad fein, bha iomadh
comhradh eatorra a dh' fhosgail sùilean
Chailein air rud no dhà air nach bi ainm an
ceartair.

'* Tha mi cur sual-aithne air an duine ud/'
ars an Sasunnach, d' am b' ainm Warnock.
''Tha mi cur sual-aithne air; agus is mor
mo bharail gu n d' aithnich esan mise, cuid-
eachd."

''An da, gu dearbh," arsa Cailean;
^'smaointich mise rudeiginn, cuideachd. An
d' thug thu 'n aire an stadaich a bh' air
nuair chunnaic e thu. Chuir e ionghnadh
mor ormsa ; agus a dh' innseadh dhuit na
firinn leag mi droch bharail an sin fein air.
Bha e mar gu 'n tigeadh glong air nuair
thàinig sibh mu choinnimh a cheile."

Dh' innis an sin Warnock a naidheachd
do Chailean ; agus chuala Cailean rudan a
dh' fhàg bodhar dall e. Bha e smaointinn

TURUS AN AIGH 199

ged a thachradh toll oir air nach tachradh
rud air cho feumail da na a chompanach a
thàinig e 'na luib am fior thuiteamas, agus a
sheasadh an làthrach cho math dha là-eiginn
eile, na 'm b' urrainn daibh idir dlùth leant-
ainn r' a cheile — agus b' urrainn ; agus rinn
iad e.

Aon latha sin, uine mhath an deidh a'
mheadhon-latha, cuideachd, ràinig iad na
mèinnean air an robh sùil aca. Cha robh
moran airgid air siubhal a h-aon de 'n dithis.
Cha robh moran aodaich air an com, na bu
mho ; no idir caisbheart mu 'n casan goirte
le sior-imeachd is coiseachd feadh gharbh-
laichean. Am beagan a bha 'n cùl an làimhe^
bha e taisgte ann a h-aon de na bailtean
mora ; is ràinig iad an ceann uidhe gle lom.

Cha b' i 'n naidheachd a b' fhèarr a bha
rompa. Cha robh na tuill so pàigheadh ro
mhath ; is cha robh misneach aca dh' fhuir-
each. Co-dhiubh, dh* fheumteadh an oidhche
chur seachad. Dh' innis iad an suidheachadh
do na mèinneadairean, is fhuair iad, neo-ar-
thaing, comhdhail mhath ; oir tha iochd is
faireachduinn aio- mèinneadairean da cheile.
nach tuio- duine nach d' thàiniof anns an eis-
meil, agus nach creid fear-cois-an-tighe a
chionn nach cluinn e, ach annamh, ach aon

200 DUN-ALUINN.

taobh na ceiste ; agus sin taobh na buirbe a
tha mac-meanmna sgriobhadairean a* cur am
meud a chomh-fhreagairt air na beachdan a
th' aig leughadairean gu nàdurra air sluagh
a chomh-chruinnicheas as gach cèarn de 'n
t-saoghal a dh' iarraidh an fhortain am measg
bheanntan iomallach, air cùl an domhain,
s am mach bho lagh is bho riaghailt, is bho
chàlachadh.

Nuair chunnaic na gillean de bha rompa,
cha robh 'nam beachd moran uine chur
seachad. Ach bha toll sonruichte ann, a
chaidh fheuchainn iomadh uair gun mhoran
air a shon. Chomhairlich na mèinneadairean
daibh aon deuchainn mhath a thoirt da fath-
ast, is gu 'm beathaicheadh iad fein iad na 'm
bu chall e.

An deidh am dinneireach an latha sin fein,
cha robh air no dheth ach toiseachadh. B' e 'n
turn fortanach daibh e. Mu 'n do sguir iad
'san oidhche b' fhiach iad tri cheud punnd
Sasunnach am fear. Dh' oibrich iad an toll
fad thri miosan, agus dh' eirich e mach gu 'm
b' e 'n toll bu bheartaiche 'san àite air fad.
Cha robh fear a dh' fheuch e roimhe sud
nach robh a' tighinn na b' fhaisge 's na
b' fhaisge air an or. An fheadhainn mu
dheireadh a dh' fheuch e, thug iad a suas

TURUS AN AIGH. 201

deth, 's iad mu she òirlich d' am fortan ;
agus reitich iad air fad an rathad do Chailean
's d' a chompanach.

'S e '' Toll-na-h-eio^inn " a bh' aior na
mèinneadairean air an toll so, a chionn cha
robh allaban a thigeadh an rathad nach
cuireadh greis seachad ann air a thurus,
seach bhi g itheadh aran nam mèinneadairean
as a thàmh. Thug Cailean 's a chompanach
sè mile am fear a Toll-na-h-eiginn ; agus cha
d' thug iad a suas deth gus an do thuig iad
nach robh an còrr fortain ann. Thug iad
tumadh an àite no dhà eile an deidh so,
agus bha daonnan fortan gan leantainn.

Smaoinich iad an sin, bho na bha iad le
cheile air fas 'nan daoine beartach, gu 'n
toireadh iad sgriob do 'n t-seann-duthaich.
Bha iad le cheile air allaban. Bha iad le
cheile an suidheachadh gu 'm b' fhèarr daibh
an cinn a thoirt fodha na leigeadh ris ; ach
bha ciocras mor orra, le cheile, an cuideachd
fhaicinn.

Bha mhiann air Cailean faicinn mu 'n
cuairt na h-oighreachd ; ach cha robh math
dha e fein a dhèanamh follaiseach do charaid
no do choimheach ; no, na n dèanadh, cha
b' ann na b' fhèarr a thachradh dha. Is Q-ann
nach robh Warnock sa cheart shuidheachadh,

14

202 DUN-ALUINN.

ged nach b' ionann seadh ; ach bha e caoin-
shuarach air a shon sin am mach a gu 'm
faiceadh e gun fhios do chàch ciod è mar a
bha gnothuichean a' dol.

Cha robh, leis an sin, ach an aon dòigh
air a' cheist fhuasgladh. B' e sin falbh am
breug-riochd. Thaitinn am beachd so riutha
le cheile ; agus cha robh teagamh aca, nach
gabhadh iad barrachd tlachd anns a h-uile
driodart a thigeadh iad troimhe : gu son-
ruichte an Dùn-àluinn, far an robh Cailean
eòlach air a' bheag 's air a' mhor, air aosda
s air og — co-dhiùbh de na dh' fhàg am
fuadach 's am bàs air làraich dhiubh bho
na dh' fhàg e a dhuthaich.

Rinn iad, ma tà, suas an inntinn. Thàinig
iad a steach do bhaile-puirt ; chuir iad mios
seachad an sin gan cireadh 's gan sliogadh
fein, 's iad mar dhà loth pheallagaich an deidh
a bhi cho fada am fiadhain am measg nam
beann.

Ghabh iad an t-aiseag air luing mhoir
bhrèagha ; agus anns an uine àbhaistich thug
iad aon uair eile an cas air tir an Sasunn.
Ràinig iad Lunnainn. Chuir iad a suas anns
an tigh-òsda b' fhèarr 'sa bhaile ; agus 's ann
daibh a b' urrainn, ged a b' aotrom poca an

TURUS AN AIGH. 203

dithis an uair mu dheireadh a bha iad 'sa
bhaile mhor so.

Bha Warnock aig an tigh an Lunnainn.
Bha e cho eòlach feadh a' bhaile 's a tha 'm
bridean 'san tràigh. Bha moran chàirdean
is luchd-eolais aige ann ; ach cha dèanadh
se e fein aithnichte ach do fhior charaid a
dhèanadh falach-fodha air. Ach c' àite 'sam
bith san rachadh e, bha Cailean daonnan
cois air chalpa ris.

Bha aon charaid sònruichte aig Warnock
anns a' bhaile ; agus chaidh iad le cheile g a
fhaicinn. Dh' eirich e mach gu m b' e so
tigh-ceilidh bu taitniche 'san do thuit do
Chailean bochd dol bho na dh' fhàg e Dùn-
àluinn. Cha robh ach aon duine cloinne 'san
tigh : caileag bheag mu aois dusan bliadhna;
is bhiodh i daonnan a' toirt cridhealais do 'n
chòmhdhail le bhi cluich na teud-chlàir.
A chum am barrachd toil-inntinn a thoirt do
Chailean, bhiodh i daonnan a' cluich fhonn
a dhùthcha ; agus ged a b' iad fuinn Ghallda
fein a bh' annta, bha cridhe Chailein bhochd
a' teodhadh riutha. Bha iad a' toirt dealbh
na diithcha gu taisbeanach m' a choinneamh.
Bha e faicinn nan raointean mora, fraochach,
s nan sealgairean le 'n gunnachan 's le 'n

204 DUN-ALUINN.

coin-sheilg ag imeachd air am feadh gu
sunndach, 's a' leagail nan eun gu h-obanta
bhàrr na h-iteig ; nan lochan mora, le 'n
eileanan coillteach, 's am bradan mear a' dèan-
amh chearcal nuair thuiteadh e an deidh leum
bheothail a thoirt ris a' chuileig a thigeadh
le srann os cionn an uisge ; na coille mhais-
ich a' comh-dhualadh bllean an loch, s an
earb fhàiteach a' dèanamh dìdinn dith fèin
fo sgàil nam meanglan mora bha lubadh fo
dhuilleach a bha donnadh le grein abuchaidh
an fhoghair ; nam beanntan mora, mar bhac-
bhalla nàdurra a' direadh gu gorm, binnean-
ach gu fada thall, 's an ceo geal mar shrol
de 'n t-sioda, ag iadhadh gu socrach m' an
gualllibh, 's am fiadh cabrach am fasgadh nan
stùcan sgorrach, tolgach, a chuinnean 'san
adhar, 's e faotainn fàileadh an t-sealgair.

Bha Cailean mar gu 'n tigeadh do sàmh-
ach cadail air leis an draoidheachd mhilis
shocraich a chuir na fuinn bhòidheach air.
Bu trie a dh' eisd e ri meòir a mhàthar
a' toirt am mach nan ceart fhonn. Bu trie
a dh' eisd e ri Màiri, nuair shuidheadh i aig
an inneal-chiùil cheudna, 's a guth a' direadh
's a' tèarnadh, s a' sgaoileadh am mach mar
dheatach ghlan a teine chaoran, air an raon
air feasgar samhraidh. Dh'at uchd is lion

TURUS AN AIGH. 205

a shùilean, mar gu 'm b' ann an de a dhealaich
e ris an t-sealladh aoibhneach ud. Ach
thàinig an ceòl na bu dluithe d' a chridhe.

An ann a' bruadar a bha e? An robh an
sealladh a bha mu choinneamh fior ? An
robh e fo gheasaibh nuair a chaidh aiseag
cho ealamh air ais gu seallaidhean ris an
do dhealaich e bho chionn seachd bliadhna ?

Sud Màiri ! Sud a guth ! Sud a cluich !
Cha robh teagamh ann ! Bha e fior. Bu
trie a sheinn i 's a chluich i a cheart oran da
fein ; is lean e na facail 'na inntinn, is meoir
na caileig, aig nach robh a' chànain, ion
's a' bruidhinn na Gàidhlig air an inneal —

Gu 'n tugadh crodh Chailein
Dhomh bainn' air an raon.

Gun chuman, gun bhuaraich^
Gun luaircean^ gun laogh.

A h-uile rud gu 'n cual e riamh, bha leis
gu 'm b' e sud rud bu neonaiche : seis
Ghàidhlior an teis-mheadhon Lunnainn ! Bha

o

cheann a' falbh thall 's a bhos leis na facail.
Bha a chas a' gluasad gu socrach an cois an
fhuinn. Lean an t-seinn —

Crodh Chailein mo chridhe,,
Crodh Chailein mo ghaoil^

Gu *n toireadh crodh Chailein
Dhomh bainn' air an raon.

2o6 DUN-ALUINN.

'' A Mhairi, a Mhàiri ! Is tu a th' ann ! "
ghlaodh Cailean, 's e g eirigh 'na sheasamh
air an ùrlar, 's a làmhan sgaoilte a ghlacadh
mu 'n mheadhon an fhaileis a thug mac-
meanmna na h-inntinn cho taisbeanach mu
choinneamh a shiil.

Chlisg na bha stigh nuair chunnaic iad
a' bhreisleach 'san deach e. Bha Cailean fein
air a leaghadh le athadh : ach nuair dh'innis
e, s e suathadh an fhalluis bhàrr aodainn,
ciod è 'n reuson a chuir a leithid de bhuaidh a
bhi aig an òran air, bha comh-fhaireachduinn
aig a' chuideachd dha. Ged a bha m fonn
taitneach do n chluais, cha robh e dèanamh
barrachd muthaidh orrasan, na bha e dean-
amh air na clàir as an robh an fhuaim mhilis
a' tighinn. Ach bha e a' bualadh a h-uile
teud bu bhinne an cridhe Chailein, s a'
gluasad fhaireachduinnean mar a bhuaidh
a th' aig caochladh na side air airgead beò.

CAILEAN AIR TILLEADH. 207

CAIBIDEIL XXI.

CAILEAN AIR TILLEADH.

Bha fadal a nis air Cailean gus am faiceadh
e a sheann dùthaich. Bha fadal air gus am
faiceadh e Màiri, agus nadur fein a' fadadh
ruin 'na chridhe a dh' fhaicinn Moir bhig, a
phiuthar. Bhiodh i nis mu aona-bhliadhn-
deug, agus mu aois na caileig a chluich an
t-oran milis da.

Rinneadh deiseal a dhol gu Dùn-àluinn.
An iiine aithghearr, bha e fein agus Warnock
air ceann na slighe, le paca thairis air guala
gach fir dhiubh. Bha iad air falbh am
breug-riochd ; is cha robh fo 'n ghrein na
dh' aithnicheadh a h-aon de 'n dithis, le n
gruagan molach, le 'm feusagan mora ròmach,
's le 'n aodaichean luideach, peallagach.

Bha iad ri cur suas an Uaimh-nam-farra-
bhalach, comhla ri Eachann a' phaca agus
Bodach-nan-duilleag, ma bha iad beò. Bha
iad a' dèanamh sodain ris an fhearas-chuid-
eachd a bhiodh aca am measg an t-sluaigh
choibhneil ; is bha iad a' cur rompa iad fein
a dhèanamh cho cuideachdail s a b' urrainn

2o8 DUN-ALUINN.

daibh r' an companaich an Uaimh-nam-
farrabhalach.

Oidhche dhall dhorcha, an deireadh an
fhoghair, thàinig iad a steach air criochan
Dhùin-àluinn. Cha bu leir dhaibh am meoir.
Bha 'n rathad uaigneach. Cha robh solus
no soillse r' a fhaicinn, ach teintreach nan
neul a' boillsgeadh os cionn nam beann, agus
teine-sionnachain na h-aibhne ga sgapadh
leis an oiteig, nuair thogadh i ultach a aodann
an eas a bha leum 'san dorcha bho sgeilp gu
sgeilp. Bha bùirich an uillt, nuallan an eas,
agus iargaltachd an t-seallaidh mu 'n cuairt,
a' cur oillt air an t-Sasunnach. Cha do
thachair e r' a leithid riamh a h-uile ceum
gu 'n d' thug e. Bha e daonnan a! cur
ionghnaidh air, an cruadal s a' mhisneach a
bha 'n Cailean ; ach an uair a chunnaic e an
dùthaich san do thogadh e, thuig e le thùr
nàdurra fèin, nach b' urrainn ach ceatharn-
aich tighinn am mach a laifeid nam fuar-
bheann oillteil ud, far an robh an tein-adhair
a' dannsadh air mullach nam beann, fuaim
an tairneanaich a leum bho bhinnean gu
binnean, s an stoirm a' gleac s a! beadradh
ris an eas, a bha sloistreadh nam bearradh,
's a' teicheadh le uamhas gu samhchair nam
bruach an grunnd a' ghlinne fhàsail.

CAILEAN AIR TILLEADH.

209

Dh'imich iad rompa. Bha Cailean a' cumail
a shul air gach taobh dheth. Bha barail aigre
gu 'n robh tigh faisg air ; ach cha robh moran
beachd aige air a' cheart àite, anns an dorcha
dhubh a bh' ann. Mu dheireadh, air dhaibh
tionndadh mu 'n cuairt guala cnuic, chunnaic
iad dèarrsadh shuas am monadh. B' aithne
do Chailean bean-an-tio-he : banarach a
bh' aig muinntir a mhàthar iomadh bliadhna
roimhe sud. Bha i 'na bantraich 's a' gleidh-
eadh an tighe d' a triuir mhac.

Ràinig iad an tigh gu h-eiginneach. Cha
d' fhuair an Sasunnach a leithid de thàir
riamh ; is cha do choisich e riamh a leithid
de rathad. Sheall iad troimh fhròig na
h-uinneig. Chuala bean-an-tighe tartaraich
air a' chabhsair gharbh. Bha i na seasamh
taobh a' bhuird, 's i fuarachadh brochan
feola am poit mhoir, 's i 'g ràdh —

^^ *S e 'm brochan mor odhar a th' ann^
Uisge nan gleann is min^
An salann a fhuair sinn o 'n Ghall ;
'S gun aon dad 'na cheann ach sin."

Thug Cailean gnog air an dorus.

'* Cha *n ionndrainn sinn duine," arsa bean-
an-tighe.

" Cha n 'eil an so ach coigrich allabanach
a' siubhal an t-saoghail," arsa Cailean.

2IO DUN-ALUINN.

'' Is Ban-ìleach do theangadh, co-dhiùbh,
ciod sam bith ciod è th' ann ad chom," arsa
bean-an-tighe. ** Thigibh a steach."

Chaidh an da laprachan a steach. Bha
iad sgith, co-dhiubh ; ach ghabh iad orra bhi
gu math na bu mhiosa na bha iad, Cha bu
mhisd iad idir a bhi gan oileanachadh fein
anns an t-suidheachadh 'san robh iad am
beachd iad fein a chleachdadh am measg
muinntir Dhùin-àhjinn.

Shuidh iad taobh an teine. Rinn a' chaill-
each am beatha. Is iomadh dìol-dèirce ràinig
a dorus riamh, s cha robh iad so 'nan annas
leatha. Bu mhath a dh' aithnich Cailean i.
Bha cho beag atharrachaidh air a sean ghnùis,
's gu 'n robh eagal air Cailean gu'n aithnicht-
eadh a ghuth 's a ghiùlan leis cho beag
umhail s a bha e cur orra. Ach cha robh
smaointinn aig a' chaillich air ; is b' e sin fein
leth na breug-riochd.

Fhuair iad an deagh ghabhail aca. Ghabh
iad suipeir bhlath, shultmhor : canna mor am
fear de bhrochan math feola, agus ceapaire
mor an t-aon de choirce air a ghreidheadh
ris an teinidh. 'S e chord riutha. Cha
d' fheuch an Sasunnach riamh a leithid ; ach
ghabh e dheth gus an robh eagal air Cailean
gu 'n togadh e beul-a'-mhaothain da.

CAILEAN AIR TILLEADH. 211

Mu 'n robh iad reidh de 'n t-suipeir, chualas
tartaraich throm a' tighinn dh' ionnsuidh an
tighe.

'* Tha iad so air tighinn," ars a' chailleach,
's i dol dh* ionnsuidh an doruis. ''Dè bhuaidh
a th' oirbh an nochd, a ghalaidean ? " ars ise.

*' Sin agaibh i," ars am fear a bh' air
thoiseach de na gillean ; agus a stigh thàinig
triùir fhear mora, foghainteach, agus da
mholt mhor air adhaircean aca.

B' iad so mic na caillich, 's iad an deidh
tilleadh bho ghoid chaorach.

'' Tigh gun iomall, tigh gun mhèirleach,"
ars a' chailleach, s i sealltainn air na coigrich
s a' gàireachdaich. '' Ach cha 'n ann mar sin
a tha n tigh so," ars ise, 's i nodadh a cinn
r' a triùir mhac.

'' Ceart gu leòir," arsa Cailean. ** Ceart
gu leoir, a bhana-ghoistidh."

''Ciod è comharra cluaise th' agaibh an
nochd ? " ars ise ris na gillean, s iad a' ceangal
nam molt an ceann shios an tighe.

''Tha 'n comharra is duilorhe ionndrainn,
*s is seachd duilo^head a ruiorheachd : smeor-
ach 'sa chluais dheis is eagadh 'sa chluais
chli," arsa fear de na diùnlaich.

'* Mo thogair ! " ars a' chailleach ; '* cha 'n
'eil ann ach pàirt de chuid ar cuideachd fein."

212 DUN-ALUINN.

'* Smeòrach 'sa chluais dheis," arsa Cailean
ris fein. '' Smeòrach 'sa chluais dheis, is
eagadh 'sa chluais chlL Bu choir dhomh
aithneachadh. Stad thusa nis. Smeòrach
'sa chluais dheis, is eagadh — ha ! tha mi aige
— comharra Dhùin-àluinn ! Tha mo chead
aca. Cha bhi mi-fein s mo charaid idir cho
fad an comaine ar bean-aoigh."

Bha Cailean cho domhain am meamhrach-
adh air comharra nam molt 's gur gann nach
do bhruidhinn e mach, mur a mhothaicheadh
dha fein.

Bha Warnock an ceo mu 'n chilis. Cha
b' e sin do Chailean. Chual e iomadh uair
mu '* Mhèirlich a' chruidh, O ho ! " ach cha 'n
fhac e riamh gus an so iad. Nach iomadh rud
a chi am fear a bhios a' falbh an gighis mar
bha iadsan. Cha robh doigh a b' fhèarr air
fior shuidheachadh an t-sluaigh fhaicinn ;
agus ged a dh'fheumteadh cur suas le iomadh
ànradh agus mi-urram nach do chleachd e,
le bhi falbh am breug-riochd, chitheadh e
iomadh rud nach fhaiceadh e air doigh eile
gu bràth.

Chaidh iad mu thàmh. Fhuair iad cadal
socrach agus laighe gus an do thoilich iad
eirigh. Anns a' mhaduinn bha iad air shiubhal
a rithis. Bha sealladh math aca air an dùth-

CAILEAN AIR TILLEADH. 213

aich fhiadhaich. Bha na beanntan mora
direadh 'nam binneachan gorma suas ris an
speur, is neòil, geal mar olainn, a' snàmh os
an cionn, 's a' cur maise air an sròlaibh de
ùr-shneachd, a bha boillsgeadh mar chanach
nuair sputadh a' ghrian a gaithean troimh
thuill nan neul. B' e sealladh ait e, 'sa
mhaduinn fhoghair. B' e sealladh taitneach e,
eadhon do 'n allaban air tilleadh a diithaich
chein gu tir athraichean, bho 'n d' fhogradh e.

Bha iad a nis air oighreachd Dhùin-àluinn.
Cha robh tigh no cnoc no glac nach b' aithne
do Chailean. Cha robh tomx nach robh a
sgeul fein aige. Cha robh tobhta falamh
nach robh a' dèanamh gearan broin ris ; is
cha robh achadh fàsail nach robh mar chlos-
ach mharbh ag ionndrainn nan treun-fhear
a bhriodal am bàrr as an cuim. Cha robh
eachdraidh a bhuineadh do 'n duthaich nach
robh Cailean ag innseadh do Warnock mar
a bha iad a' dol air an aghaidh, 's a h-uile
sròn cnuic, mar a rachadh iad seachad orra,
a' leigeadh ris seallaidh uir mar gu 'n tionnd-
adhteadh taobh duilleig.

Ràinig iad an Clachan. Cha mhor nach
d' f hàilnich misneach Chailein am buth Mhic-
lain-Bhig. Cha robh e faicinn atharrachaidh
air duine ach air an òigridh a mhàin ; agus

214 DUN-ALUINN.

bha eagal air gu n aithnicheadh a sheann
luchd-eòlais eadhon a ghuth. A lion beag is
beag fhuair e misneach, agus dh'aithris e 'n
dìol-dèirce na b' fhèarr.

Ràineas an tigh-sgoil ; ach bha bana-
mhaighstir ùr anns a' chùbaid, agus sgoil-
earan ùra air na suidheachain. C àite 'n
robh Màiri ? C àite 'n robh Mor Bheag ?
Sud na ceistean a bh' air inntinn Chailein.
Cha bu lugha na bharail nach robh iad 'san
dùthaich ; ged bha e daonnan a' tighinn beò
an dùil gu 'm biodh iad, le chèile, roimhe.

Cha robh teagamh nach robh forfhais aig
muinntir na duthcha orra ; ach eagal 's gu 'n
leagteadh amharus air, dh' fheumadh e bhi
cho balbh ri bonn a choise.

SEAiNT EOLAS AIR URACHADH. 215
CAIBIDEIL XXII.

SEAN EÒLAS AIR ÙRACHADH.

Shuidh Cailean is Warnock air cnocan gorm
an sealladh a' bhaile air fad, is ghabh iad
greim bìdh.

Cò thàinig a nìos an cnoc ach bean Eògh-
ainn a' chìobair, s i tighinn bho shaodachadh
a' chruidh. Is iomadh latha bho na chunnaic
i fèin is Cailean a chèile roimhe. Bu toilichte
bha e an oidhche bha e fèin agus Màiri air
chèilidh còmhla an tigh Eòghainn nuair a
thug Eachann a' phaca 's am marsanta Gallda
a' chòmhdhail thubaisteach da chèile.

'* Cò na lasgairean tha 'n so nach 'eil mi
*g aithneachadh ? " ars ise.

*' Tha iad ann. Tha iad ann," arsa Cailean,
's e cur bias na cainnt Ilich air a theangaidh
cho math 's a b' urrainn da, is eagal air, leis
cho eòlach 's a b' àbhaist bean Eòghainn a
bhi air, gu 'n aithnicheadh i e.

** Nach ann ann a tha 'n latha gasda ! "
ars ise.

'* Nach 'eil e direach lurach ! " arsa Cailean.

** Cha chreid mi gu 'm faca mi sa cheann
duthcha so riamh roimhid sibh," ars a' bhean.

2i6 DUN-ALUINN.

Bha Cailean direach dol a ràdh gu 'n robh
iad 'nan tur choigrich ; ach bhuail e 'na
cheann gu 'n cladhaicheadh e aiste beagan
naidheachd mu 'n dùthaich le forach fada
thall a dhèanamh ; agus fhreagair e i an
dòigh a dh' fhàg bealach fosgailte aige.

"An da," ars esan, *'a bhana-ghoistidh,
tha luidhte nach fheaca ; ach bha sinn turas
an so roimhe o cheann bhHadhnachan.
Channa mi sibhse, cuideachd, tha mi 'n duil."

''Moire! Dh' fhaodteadh gu 'm faca,"
ars a' bhean.

'' Dearbh, channaic," arsa Cailean, 's e
gabhail misnich bho na chunnaic e nach
d' aithnich bean Eoghainn e.

Cha robh Warnock a' gabhail dad air,
's gun e tuigsinn facail de na bha dol. Bha
Cailean air bhior cluinntinn mu 'n tigh 's mu 'n
dùthaich ; ach dh' fheumadh e bhi aineolach,
's gun aithne air duine ; is cha b' urrainn da
ach foighneachd choitcheann a dhèanamh.

'' Ciod è tha dol ? " ars esan. *' Am bheil
gnothuch ùr 'sam bith a' tighinn air bhonn ? *'

'' An da, cha 'n 'eil," ars ise, *' bho na sguir
am fuadach. Ach tha nis : nach ^eil bàillidh
ùr air tighinn do 'n bhaile; is tha mi cinnteach
gu 'n tig reachdan ùra, cuideachd."

'*0," arsa Cailean, 's e smaointinn, agus

SEAN EOLAS AIR URACHADH. 217

mar nach biodh e uile sfu leir 'na mhothach-
adh, ars esan : '' An do shiu — an do chiubhail
an scan fhear ? "

Mhothaich e da fein 'sa mhionaid ; ach
cha d' thug a' chailleach aire sam bith.

'' Shiubhail," ars ise. '' Clach is aol eadar
sinn is e. Is iomadh rud a bh' aige ri fhreag-
airt air a shon ; ach dh' aidich e air leabaidh
bàis nach robh de aithreachas air, a' fàgail
an t-saoghail, ach gu 'n d' rinn e na h-uiread
de iarrtas an uachdarain. Is iomadh làrach
fhalamh lorn a dh' fhàg e san duthaich so.
Ach tha sinn a' creidsinn a nis nach robh
moran atharraich aige air. Ciod è dh' iarr-
teadh air duine chuir cùl ri aona mhac fein.
Cha mhor a bha coltach ris — mo run, an
t-àilleagan ban boidheach. Bu bhog blàth a
chridhe : 's ann da bu dual ; 's ann da bu
dual da-rireadh. INIac a mhàthar a bha
seirceil, coibhneil ; 's aig an robh an taobh
blàth ris an tuath. Och, och, och ! "

Cha robh bean Eoghainn ach a' toirt am
mach nam facal 'nam blaghan, 's i 'ga tacadh
le caoineadh. Cha b' fhèarr Cailean fein.
Lion a shuilean nuair chual e ainm a mhàthar
air iomradh. Mar leisgeul sheid e shròn,
agus ghabh e cothrom air a shuilean a shuath-
adh mu 'm mothaicheadh a' bhean d' a dheòir.
IS

2i8 DUN-ALUINN.

Bu dlùth d' a chridhe chaidh a facall, ged is
beag a bha dh' fhios aice.

Bha Warnock a' sealltainn le bheul 's le
shuilean. Cha robh fhios aige ciod è bha
dol ; ach cha 'n eil ach an aon chànain aig
deòir, is thuig e gu 'n do bhuin a' bhean teud
a bha daonnan air ghleus an cridhe Chailein.

Bho na fhuair Cailean bealach fhosgladh,
bha toil aige a' chuid a b' fhèarr a dhèanamh
dhelh, agus uiread foraich a dhèanamh 's a
ghabhadh dèanamh aig an am. Ach b' e 'n
càs leis sin a dhèanamh gun e fein a bhrath.
Cha leigeadh e leas a bhi cho faicilleach.
Ch^ robh smaointinn aig feithe bha 'n cridhe
bean Eoghainn co bh' ann. Ach bha fios
aige-san air an da thaobh ; agus bha e
a' meudachadh a' chunnairt 'na inntinn.

** An deach moran de 'n tuath fhogar as
an so? " arsa Cailean, cho Ileach 's a b' urr-
ainn da.

'' Chaidh, a ruin. Cha deach moran fhàgail
diubh. 'S e 'n t-uachdaran nach deach r a
^dhaoine nuair dh' fhàg e Dùn-àluinn cho
^lom."

*'Tha sean fior, tha sean fior," arsa Cail-
ean. *''S e nach deach ri cheann-cinnidh :
Ciaran Cas. Nach ann de na daoine e ? "

**'S ann, gu dearbh ; ach cha 'n eil esan

SEAN EOLAS AIR URACHADH. 219

'na chreideas mor *sam bith do 'n ainm.
Ach, ho'ho ! Nach e am Ministear Mor a
shnòd sin ris an t-sroin aige, latha faidhreach
anns a' Chlachan, is deur math aca le cheile.
Ho, ho, ho ! " ars a' bhean, 's i bualadh a
basan air a cheile gus an d' thàinig ruith
casdaich oirre leis a' ghàireachdaich.

''Seadh!" arsa Cailean. '*'S an robh
facal aige fein 's aig a' mhinistear ? "

'' O ruin ! Nach do theab mort a bhi ann,
an la ud. Nach e ceangal dhaoine chum am
ministear bho Dhùn-àluinn ; a chota dheth,
a ghàirdeanan rùisgte ris, 's e maoidheadh a
dhorn, gus nach mor nach deach e as na
guaillean. Ho, ho, ho ! Bha iad an sin mar
gu 'm biodh da chu crosda, is cobhar mu 'm
busan, a' tilgeil innisgean air a cheile. Ho-
ho-ho ! Ach - ach - ach ! Oich - oich - oich ! "
Agus cha mhor nach do chaill a' bhean a
h-anail eadar casdaich is gaireachdaich.

Ach eadar a h-uile rud a bh' ann, fhuair
Cailean iuchair cor na duthcha. Bha barail
aige gu 'n dèanadh am Ministear Mor aram-
ach la-eiginn. Bha barail aige gu 'n loisgeadh
athair air, air son a bhi puinnseanachadh
beachdan an t-sluaigh, agus, a bhàrr air sin,
gu n cuireadh e as an sgireachd e. Rinn e 'n
tuilleadh foraich.

220 DUN-ALUINN.

** Seadh ! is loisg iad air a cheile. Cha
bhiodh sean ach cunnartach do 'n mhinistear/'
arsa Cailean.

'' Nach eil a bhlàth 'sa bhuil!" ars a' bhean.
'* Nach 'eil an duine bochd gun tigh, gun
dachaidh, gun dòigh, a' cur suas an Uaimh-
nam-farrabhallach. "

'*Am bheil sibh ag ràdh rium ? " arsa
Cailean.

''O, tha, ruin; ach chaidh a' bheigealais
bhochd 'na thruill leis an deoch. Ach, coma
co-dhiùbh, chuir e n t-eagal air na h-uachd-
arain, agus stad am fògradh bhuaidh sud gus
an so."

'' Sean ; sean ! " arsa Cailean. '' Cha bu
dona 'n turn a rainn e."

An deidh còmhradh math fada dhèanamh,
dh' eirich na fir a dh' fhalbh, 's am feasgar
goirid foghair air tighinn. Thug iad an
aghaidh air Uaimh-nam-farrabhalach, a cur
rompa an oidhche a chur seachad innte. Air
an rathad bha Cailean a' cnuasachd air na
chuala e, 's e leudachadh do Warnock na
fhuair e o 'n chaillich. Bha tri duirn de 'n
oidhche ann nuair ràinig iad an uaimh. Cha
b' e 'n gnothuch soirbh an dorus a thoirt am
mach. Ach, co-dhiubh, eadar greim chas is
làmh, theirinn iad an stalla gu sàbhailte.

SEAN EOLAS AIR URACHADH. 221

Nuair fhuair iad air a' chomhnard gu h-iosal,
chunnaic iad solus dreòsach na h-uamha
boillsgeadh air an staca dhubh mu choinn-
eamh an doruis. Anns an t-suidheachadh
'san robh iad, cha 'n fhaca iad riamh sealladh
cho comhfhurtachail coltas. Bha 'n oidhche
cho dubh ris an teàrr ; a' ghaoth a' seideadh
gu cruaidh le fead an uisge thar mullach
a' chnuic ; an speur sgleadach gun rionnag
r a faicinn ; an fhairge bùirich 'sa chladach
gu h-iseal ; agus coltas mosach air an oidh-
che uile gu leir. Bha so air fad a' cur coltais
na bu sheasgaire air an uaimh, agus fèath
nan eun mu 'n cuairt orra.

Choisich iad air an aghaidh gu samhach
am measg nan clachan garbha. Bha 'nam
beachd farchluais a dhèanamh feuch ciod è
bha dol a stigh ; is cha robh facal aca os cionn
an analach.

Bha còmhradh farumach a stigh, agus,
neo-ar-thaing, fearas-chuideachd. Ràinig iad
an ursann, agus dh' eisd iad. Is beag a
bha 'n saoghal a' cur cùraim air na seoid a
bha'san uaimh. Thigeadh e cam no direach,
cruaidh no bog, cha robh aca air. Sheall
Cailean is Warnock air a cheile 'san dorcha.
Bha 'n aon bheachd an inntinn gach fir ; agus
b' e sin : nach robh coltas air muinntir na

222 DUN-ALUINN.

h-uamha farmad a bhi aca ri duine air an
t-saoghal. Ma bha 'n staid iriseal, bha iad
toilichte ; is cha robh sion air an t-saoghal
a' cur cùraim orra ach an greim s am balgam
s an leabaidh ; is bha coltas gu 'n robh am
feumalachd aca deth sin cho math ri diùc no
ridire san duthaich.

Smaoinich iad : Ciod è am feum a bhi
dèanamh strì, ion 's gu bàs, a chJmail a suas
suidheachaidh riomhaich? Ciod è bhiodh aca
air a shon air a' cheann mu dheireadh, an
deidh an ànraidh, an riasladh, s an cùram,
's an campar-inntinn ? Ceud shuidheachadh
an duine ! Faic an sud e ! Faic an fhois !
Faic an t-socair ! Faic an toil-inntinn ! Cha
cheannaicheadh or no airgead no riomhadh e.

Cha robh guth a bha stigh nach d' aithnich
Cailean ; is bha guth Eachann a' phaca cho
beothail, chridheil 's a bha e riamh. Bha e
tarruing as a' mhinistear ; agus b' fhad as a
chluinnteadh a ghuth.

^^ Fuaraich, a ghaoth ;
Bruich, a theine,
Buntàt a' mhinisteir/*

** Ha-ha-hà! Bhodaich-nan-duilleag,eudail,
nach cluinn thu n dearrasan a th' aig a' bhun-
tàta am beul a' mhinisteir. Ho-ho-ho ! "

SEAN EOLAS AIR URACHADH. 223

'' Diiin am fear a dh' fhàilnich ort, a ghur-
a-gùg ghlog-shuilich, gun seadh, gun toin,
gun mhodh. Diiin e ; no glaisidh mi do dhà
bhois phliutaich teann air a' chnap is teodha
dhiubh, mar a rinn a oide air Ailean nan sop.
E ! bi sàmhach ! " ars am ministear.

'* Teichibh ! Teichibh, eudail ! " ars Each-
ann. '* Tha i air bualadh shuas aig a mhin-
istear. Saoil nach 'eil brigh am buntàta
ruadh Eoghann a' chiobair. Ho-ho-ho ! "

" An cluinn thu rithis ? " ars am ministear.

*' Cluinnidh ; cluinnidh ! " ars Eachann.
**Cha 'n eil mi ach a' moladh buntàta ròiste
Eòghann a' chiobair. So, sud agaibh fear air
a dheagh bhraighleadh. O ! nach math miUs
an greim a ni e fein is te de bhàirnich mhòra
Phuirt-an-tairbh. Cha 'n 'eil sliee dhiubh
nach 'eil cho mor ri losaid. Nach math theid
e riutha, nis ? Seall, a bhodaich nan duilleag,
eudail ! Saoilidh tu gur ann a' cagnadh
proitidh air carraig a tha e."

'* Mur bi thusa sàmhach, gheibh thu fein
an deagh chagnadh, cuideachd ; agus creid
sin," ars am ministear.

Bha Cailean duilich fhaicinn an staid iriseal
'san do thuit am ministear bochd ; ach ged a
bha, bha e ga shniomh fein leis a' ghàireachd-
aich, ag eisdeachd ris fein is ri Eachann.

224 DUN-ALUINN.

Bha n Sasunnach fein a' tuigsinn gu 'm b' e
comunn sunndach, cridheil a bh' annta, 's e air
a chruadalachadh nach tuigeadh e 'n cainnt,
Bha e faicinn gu 'n robh caithe-beatha aca
cho sona thoilichte 's ged a bhiodh iad an
luchairt, air an spuaiceadh le or is airgead,
s air an cuartachadh le seirbhisich umhail,
fhreasdalach. Cha robh ni cur cùraim orra
ach laighe 's eirigh nuair thogradh iad.

AIR AOIGHEACHD 'SAN UAIMH. 225

CAIBIDEIL XXIII.

AIR AOIGHEACHD SAN UAIMH.

NuAiR thug Cailean is Warnock greis mhath
ag eisdeachd ris na bha dol air aghaidh 'san
uaimh, ghabh iad a steach do thalla mor nan
creag, lorn is direach. Bha teine mor brèagha
de 'n chonnadh a b' fhèarr a chinneadh an
coille, a' boillsgeadh ri taic na stalla, 's an
triùir 'nan suidhe mu 'n cuairt air. Bha 'm
ministear mor 'na shuidhe air cloich, 's e
rosadh buntàta is bàirnich ; Eachann air an
taobh eile m' a choinneamh ; is Bodach-nan-
duilleag an dorus na catha 'sa mheadhon, s a
lamhan m' a ghluinean, /s e turramanaich air
a shuidheachan fein, ag eisdeachd ri Eachann
's ris a' mhinistear.

" O, mhic nan car ud ! ciod è tha 'n so .'^ "
ars Eachann, nuair chunnaic e tighinn a
steach iad, s e cromadh a shealltainn orra
eadar e 's leus, s a' cur sgàil le bhois thana
air a shuilean. " Nach iad so na h-uaislean
luideagachjgu dearbh,le'm màileideanbuidhe,
brèagha. Ur beatha do thalla na mùirn ! "

226 DUN-ALUINN.

Ghabh na gillean air an aghaidh, 's an
fheadhainn a bha rompa ag eirigh bhàrr an
suidheachan cloiche a shealltainn orra le
ionghnadh. Sguir Eachann de fhearas-chuid-
eachd ris a' mhinistear. Leig Bodach-nan-
duilleag mu sgaoil a ghluinean, agus sguir
am ministear mor de chagnadh a ghreime a
bha 'na bheul gus an do shocraich na coigrich
iad fein air cloich an t-aon.

'' Cia as a thug sibh a' choiseachd, a bhroin-
eanan, le ur casagan, 's le ur màileidean
grinne. Saoil nach bi 'n tigh so dripeil an
nochd, fheara ! Cha bhi seomar falamh fo
chromadh an tighe nach bi air a thoirt a suas
aig na h-uaislean so. Glaodh ris na searbh-
antan. Ho-ho-ho ! " Is bhuaileadh Eachann
a dhà bhois air a cheile. " Tha mi cinnteach
gur h-ann dh' ionnsuidh na seilge a thàinig
sibh. O, nach iomadh slinnean fèidh a theid
a chrochadh ri mullach na h-àrdraich so mu 'n
teid an geamhradh seachad ! " ars Eachann,
's e sealltainn ri mullach dubh, fuaraidh na
h-uamha, 's e cur luban ann fein a' gàireachd-
aich.

Bha rud aig Cailean fein r' a dhèanamh
gun bhriseadh am mach. Na 'n robh fios no
fàth aig Eachann co ris a bha e bruidhinn,
*s air an robh e dèanamh na tàire, nach e

AIR AOIGHEACHD 'SAN UAIMH. 227

dhuraiceadh a theangadh bhi 'san teine còmhla
ri buntàta a' mhinisteir.

''Tog de d' sgiolam gun fheum, a mheannd-
rain lapaich/' ars am ministear, 's e toirt
cnap eile as an luathainn le clobha de bhioran
lùbte aig a mheadhon. Ciod è 'n turas a tha
thu gabhail ris na daoine bochda ? Nach 'eil
an coir an so cho math ri do choir-sa, no mo
the-sa, a leibidich gun mhodh ? "

'' Gun mhodh ! " ars Eachann. '' Nach mi
tha toirt a' mhodh 's an urraim daibh, nuair
tha mi gan cur dh' ionnsuidh sealg nam fiadh
cutach, cabrach air sleibhtean mora Dhiiin-
àluinn. Ho-ho-hò ! "

'' Tha lùidhte gu 'n tachair scan cuideachd
mu 'm fag sinn an saoghal," arsa Cailean.

'' O, an è so 'm fear a th' agam ? " ars am
ministear. ''Cha'n fhèarr 's cha 'n fhèarr,"
agus e sealltainn air Cailean, is air Warnock
aig nach robh fios no fàth ciod è bha dol.

*' Nach d'thubhairt mi ribh ? " ars Each-
ann, 's e dèanamh glag mor gàire. '' Tha
mise 'g innseadh dhuibh gu 'm bi fàileadh is
fèarr na fàileadh bhàirneach 'gan rosadh air
teine crionaich a toit Uaimh-nam-farrabhal-
ach as a dheidh so. Ciod è do bharail fein,
a Bhodaich-nan-duilleag ? Theid mise 'n
urras nach cluinnear fuaim ord maoraich air

228 DUN-ALUINN.

bàirnich Phuìrt-an-tairbh an dà latha so.
Ciod è tha thu g ràdh ? '' s e stobadh a chorr-
aig an achlais Bodach-nan-duilleag, gus an
d' thug e leum bhàrr a shuidheachain.

Bha uirgheall Eachainn a' còrdadh ri
Cailean air leth math, agus b' fhada bha e
gun tighinn do Uaimh-nam-farrabhalach,
Bha Eachann cho fileanta 's cho geur san
teangaidh 's nach robh e furasda do h-aon
eile facal a ràdh. Bha e fèin daonnan air
shiùdagan le bheul, s a' cumail na cuideachd
sunndach.

Mu dheireadh, nuair fhuair na fir socrach-
adh gu math am measg an comh-fhògrach,
dh' fhosgail Cailean a mhàileid bhuidhe, agus
tharruing e mach botul uisge-bheatha. Thog
na '* Farrabhalaich " am malaidhean ris. Cha
robh fear diubh nach robh fiamh thoilichte
'na ghnùis — gu seachd sònruichte am minist-
ear mòr.

'* Nach è am ministear mòr a rinn an toil-
eachadh ris an sud!" ars Eachann. *'0, nach
iomadh gloine mòr a chuir sibh a mhàs os a
chionn riamh, agus a dh' òl sibh, a mhinist-
eir ! " ars Eachainn.

** Dh' òl na bhàthadh thu/' ars am minist-
ear, *'agus bu shuarach orm."

Chaidh am botul a chur mu n cuairt uair

AIR AOIGHEACHD *SAN UAIMH. 229

no dhà, is dh' fhàs càirdeas mòr eadar na fir
air fad. Dh' fhàs am ministear gu math
briathrach, sunndach, is thoisich gnàth-
sheanchas eadar an comunn, is naidheachdan
mu chor na duthcha.

'' Leòra fhèin ! " ars Eachann, '' na 'n robh
i fo thri sreathan aig a' mhinistear, gheibh-
eamaid oraid air ceist an f hearainn a chumadh
gu latha sinn. Cuimhnichibh, fheara, nach
ann mar fhar-ainm a tha ' ministear ' air an
duine choir so idir. So agaibh ministear na
sgireachd gus o chionn gle ghoirid," 's e
nodadh a chinn ris a' mhinistear.

Bha Cailean a'gabhail air a bhi an teagamh ;
ach aig an am cheudna bhi toileach creideas
a thoirt do Eachann, a thaobh coltas na
dreuchd a bhi air aodach an duine.

*' Da-rireadh a tha mi," ars Eachann.
" Chain e a dheagh shuidheachadh a chionn
tionndadh air an uachdaran air son a bhi cur
na duthcha am fas. 'S e dhuinealas ris an
t-sluagh a chuir an duine bochd an so."

'' An eadh ? " arsa Cailean.

*' Seadh," ars Eachann. *' Seall tu, cha
do thilg e 'n rùsg fhathast ged a chaidh a
chur ri monadh."

Leis na facail a ràdh, choc Eachann a
chorrag ri còta a' mhinisteir. Bha e uair-

230 DUN-ALUINN.

eiginn dubh ; ach bha e nis air fas Hath
eadar grian is uisge.

Bha 'm ministear fein ag eisdeachd ; ach,
mu dheireadh, ars esan : '' Shabaidich mi 'n
aghaidh na h-eucorach, is tha mi nis arms an
ionad so, is bithidh mi ann gus am faic mi
ceartas aig an t-sluagh. So agaibh, a chàird-
ean, uamh Adullaim. So far an teich a
h-uile fear a bhitheas 'na eiginn. Ach, math
dh' fhaodteadh gu 'm faigh sinn là-eiginn
cuidhte s i."

" Sin e direach, a mhinisteir. Dh' fhaod-
teadh gu 'm faigh,'' ars Eachann. ''Ach air
mo shon fein, tha cho math leam bhi mar
tha mi — mi fein is Bodach-nan-duilleag.
E, Dhùghaill ! " s e toirt purraig eile do 'n
bhodach anns an taobh. ''A thaobh a'
mhinisteir," ars esan, '' tha e cur roimhe nach
toir e dheth oirleach de 'n fhalt gus am faic
e Dùn-àluinn air a sheice. Tha mi 'n dòchas
nach teid a chrochadh air fhalt cleiteach ri
geig na fearra-dhris a tha cinntinn a peirceall
na h-uamha, là-eiginn. Ho-ho-hò!" ars
Eachann, 's e gàireachdaich an aodann a'
mhinisteir.

'' Mur fan thusa sàmhach," ars am minist-
ear, '' bithidh tu air do chrochadh air chasan
an ceann shuas na h-uamha còmhla ris

AIR AOIGHEACHD *SAN UAIMH. 231

na h-Ialtagan, gus an teid an geamhradh
seachad."

^'Tud, tud, tud!" ars Eachann. ''Tha
fios nach dean sibh sin, fear a tha dèanamh
a leithid de strith a thogail onnchoin na saorsa.
Cha mhor is fhiach dhuibh aona phriosanach
bochd a dhèanamh. Ciod e ? "

'* Feumar daoine a chumail aig rian dh'ain-
deoin sin, agus gu sonruichte thusa, le d'
bheurrais/' ars am ministear. '''S anna tha 'n
aon stoirm aig do theangaidh mar gu'm biodh
ann srannan, a leasaire thana, gun chàil gun
smior, ach mar gu 'm biodh uan othaisg a
bheirteadh anmoch, a shigein ! "

Chum Eachann s am ministear a' bhearr-
adaireachd air a h-aghaidh gus an robh
Cailean a' call a luth le gàireachdaich. Am
ministear am mullach nam meall, 's gun
Eachann ach a' tarruing as a chum a chur
air '' each mor " — mu 'n d' thubhairt e fein e.

Rinneadh ceilidh mhath an Uaimh-nam-
farrabhalach an oidhche ud. B' annamh le
Eachann-a'-phaca bhi cho aoibheil ri luchd-
rathaid no luchd-siubhail, 's a bha e air an
uair so. Cha robh duine thàinig riamh air
foighe nach biodh eagal air Eachann gur
h-ann an comh-fharpuis malairt ris fein a
bha e tighinn. Riamh bho 'n d' thàinig am

232 DUN-ALUINN.

marsanta Gallda tarsuinn air, bliadhnachan
roimhe sud, bhiodh e cumail cinn chruaidh
ris a' bhàillidh ùr, ged nach robh aige 'na
aghaidh ach gu 'n robh a bhruidhinn coltach
ri bruidhinn a' mharsanta Ghallda. Is minic
a theireadh e, ged b' e duine laghach a bh' an
companach Chailein, gu 'm biodh fheòil
a! criothnachadh roimhe, leis mar a bha fuaim
a ghuth a' toirt na chuimhne a' mharsanta
Ghallda.

Ach, co-dhiubh, chaidh an uaimh mu thàmh,
agus bha e fada 'san là-arna-mhàireach mu 'n
do thogadh smuid innte. Bha biadh gu leòir
an cuideachd Chailein 's a chompanaich, is
chaidh biadh-maidne riomhach a sgaoileadh
air a' chloich mhoir a bha dèanamh àite bùird
do na '' Farrabhalaich." Thug Cailean cuir-
eadh fialaidh do 'n triuir bhodach suidhe leò
a bhriseadh an traisg ; is cha bu ruith leo,
ach ieum.

SNAIM AIR A FUASGLADH. 233

CAIBIDEIL XXIV.

SNAIM AIR A FUASGLADH.

Thug an sin Cailean is Warnock orra siubhal
mu 'n cuairt nam bailtean. Thadhail iad 'sa
chladh. Sheas iad aig: uaigh màthair Chailein.
Thàinig a' mhaduinn mu dheireadh a bha e
'sa cheart làraich 'na chuimhne ; 's ged a
bha 'n ùine cho fada, chaidh sathadh ùr 'na
chridhe. Thàinig tòic na uchd, is bha na
deòir mhòra a' gliostaradh 'na shùilean.

Thadhail iad an aite no dhà a' cheud latha,
is mar a b' fhaide bha iad a' dol air an
aghaidh, 's ann bu mhotha bha Cailean
a*gabhail misnich nach aithnichteadh e. Bha
e 'na Ileach am muigh 's am mach ri h-aon
'sam bith a thagradh He, de na h-uile neach
a bha tachairt orra. Na 'n cuirteadh uimhr-
eachd 'sam bith air, 's e gu n d' rinn e mòran
siubhail bu reuson da.

Thug iad mar so mios air an ais 's air an
aghaidh feadh an t-sluaigh, agus a' dèanamh
an ceann-uidhe de Uaimh-nam-farrabhalach.
Bha Cailean ag ionndrainn moran aodann a
b' aithne dha 's a dh' fhag e na dheidh, a

16

234 DUN-ALUINN.

bhàrr air Màiri, 's air a màthair, 's air Moir
Bhig, a phiuthar ; ach cha robh math dha
sin a ghabhail air. Bha iad fein s an sluagh
a' tighinn air a cheile cho math 's nach iarradh
iad falbh idir, ged a bhàtar a' dèanamh fearas-
chuideachd gu leoir mu 'n da eun dubh ur a
thàinig do Uaimh-nam-farrabhalach.

Thug iad greis a' dol mu 'n cuairt mu 'n
d' thug iad aghaidh air an Tigh-mhor.
Cha robh air foighe riamh 'san àite nach
tadhaileadh Caisteal Dhuin - àluinn. Bha
iadsan an cona-roghainn. Bha fàth aca le
cheile. Bha mhiann orra le cheile, cuideachd;
ach bha, mar an ceudna, fiamh agus sgàth
orra. Bha ionghnadh dhiubh air a h-uile
duine ; agus air sgàth a' chleachdaidh chaidh
iad ann. Ràinig an da luidealach an Tigh-
mor. Is iomadh latha nach robh Cailean
cho faisg air roimhe ; agus 's iomadh smaoint-
inn throm a bh' aige a' dol mar dhìol-dèirce
mu 'n cuairt na h-àrdraich bhrèagha air am
b' oighre laghail e. Cha robh diiil gu 'n robh
e idir beò. Bha sin cho math dha. Cha
robh e 'n eisimeil duine ; ach bha blàthas
aige ris an t-seann dachaidh.

Nuair bha iad direach a' dol mu 'n cuairt
dh* ionnsuidh an doruis chùil, chual iad ceum
cabhagach 'nan deidh. Thionndaidh iad

SNAIM AIR A FUASGLADH. 235

Ghlaodh duine riutha anns a' Bheurla Shas-
unnaich. Chlisg iad le cheile. Chual iad
a' cheart ghuth uaireiginn roimhe. Cuin no
c' àite, cha d' fhuair iad iiine air smaointinn,
nuair a bha 'n duine làmh riutha.

" C ait' 'eil sibh a' dol ? " ars esan, gu math
smachdail, uaibhreach. '' Mach sibh as an
so ! Mach sibh, mach sibh ! Air falbh sibh !
Tha tuilleadh 's a choir d' ar seorsa brath
tighinn an taobh so. Na faicear an so
tuilleadh sibh. Tha gu leòir an sud deth.
Mach sibh ! "

Bha e cur dheth mar so gus an deach iad
am mach an geata, 's e toirt putaidh am fear
daibh an tràth-s' s a rithis, is iadsan gabhail
orra bhi 'n impis tuiteam an comhair an
sroinean leis a h-uile putadh.

Thuig iad co bh' ann : am bàillidh ùr.
Chuir an dara fear a shiiilean troimh 'n fhear
eile nuair dh' aithnich iad e. " Perkins ;
Perkins ! " thubhairt iad à beul a cheile, nuair
fhuair iad fad na farchluais air falbh. Sheas
an dithis mu choinneamh a cheile, s iad
bodhar, dall le iongantas. Is gann a chreid-
eadh iad an suilean fein. Bha iad le cheile
mar gu 'm biodh iad am breislich. Shuath
iad an suilean. Sheall iad mu 'n cuairt feuch
an ann a' bruadar a bha iad. Cha 'n ann.

236 DUN-ALUINN.

Bha iad ceart gu leòir. 'S e fein a bh' ann
gu slàn, beò, corporra : Perkins, s cha b' e
àicheadh.

Nuair fhuair iad an anail 's a thàinig iad
chuca fein, bhruidhinn iad.

'' Ciod è air thalamh an t-saoghail air fad
a tha 'n so ? " arsa Cailean.

'* Cha bu lugha riamh na mo bharail," arsa
Warnock. *'Tha innleachd air choireiginn
eile am beachd na te glaise ; agus mur'eil mi
meallta 'nam bharail, tha i cheana a' bogadh
nan gad. Sin ; air neo tha i ga phàigheadh
air son a sheirbhis le bàillidh a dhèanamh
dheth. Chunnaic am fear ud mise mu 'm fac
e'n New Zealand mi. Am bheil cuimhn'agad
am fiamh a ghabh e nuair thachair sinn aig
na mèinnean ? Cha *n 'eil Perkins 'na shùg-
radh," arsa Warnock, 's e maoidheadh a
dhùirne.

'' Ach ciod è thug thairis e ? " arsa Cailean.

*' Math dh' fhaodteadh gu 'n deachaidh e
air mo lorg-sa," arsa Warnock.

*' No air mo lorg-sa,*' arsa Cailean.

*' No teicheadh air son croin air choireig-
inn," arsa Warnock. *' Tha e fein s an te
ghlas an lùib a cheile air dhoigh-eiginn.
Creid thusa. Agus ce b' e co 's fhaide bhios
beò, 's e is mo a chi."

SNAIM AIR A FUASGLADH. 237

Dheasbud iad a' chùis air a h-uile dòigh.
Dh' fheuch iad a nunn 's a nail e ; ach bha
diomhaireachd innte troimh nach b' urrainn
daibh faicinn.

Bha iad a' gabhail barrachd toileachaidh
nan turus, ri linn na dh' f hoghluim iad. Bha
iad air slighe a bha dorcha rompa. Bha
iuchair an doruis nan seilbh ; ach ciod è
bha 'n taobh a stigh de 'n còmhla cha b' urr-
ainn daibh fhaicinn. Bha e 'na aon toileach-
adh gu 'n robh iad air an stairsneach, agus
gu 'n robh comas aca ceum eile thoirt air an
aghaidh, na 'm faiceadh iad am boillsgeadh
bu lugha rompa.

Bha tri dùirn de 'n oidhche ann mu 'n
d' ràinig iad an *'dachaidh." Bha coltas
iargalt oirre, is bha iad toilichte faotainn
am fasgadh na h-uamha. Bha 'n connadh
a' diosganaich air a' chagailt, 's gun rompa
ach am ministear agus Bodach-nan-duilleag,
's iad 'nan suidhe 'gan garadh, 's a' cracair-
eachd mu choinneamh an teine. Bha leotha
nach fhac iad àite riamh bha cho comhfhurt-
achail ris an uaimh an oidhche ud. Bha gaoth
is gaillionn am muigh, is mar bu mhotha
bùirich nan tonn air a' chladach gu h-iosal
làmh riutha, rànaich na gaoithe mu aodann
a' chnuic, is taomadh nan speuran dubha air

238 DUN-ALUINN.

na sonna-chlachan mu *n dorus, b* ann bu
sheasgaire bha iad gam faireachdainn an
dion *s am fasgadh na h-ardraich nàdurra so,
gun dith bidh no connaidh no cuideachd.

Bha Cailean s a chompanach sar thoilichte
air an oidhche so. Chuidich am fiosrachadh
ur a fhuair iad le leithid de thuiteamas
iongantach, iad iad fein a dhèanamh na bu
toilichte leis a' chomhfhurtachd a bha mu 'n
cuairt orra. Bha na bha stigh a' comh-
chòrdadh ris na bha muigh ; agus bha 'n
dithis na bu chridheala na b' àbhaist daibh,
ged a bha sin cridheil gu leòir.

Bu ghoirid leò bha 'n oidhche dol seachad;
ach bha Eachann gun tilleadh fathast; agus
bha iad a' gabhail toileachais am bhi fulreach
ris feuch ciod è 'n naidheachd ur a bhiodh
aige. An aite beag mar sud far an robh
gach duine eòlach air a cheile, bha othail ga
dhèanamh ris an rud bu lugha. Cha robh
uair a thigeadh Eachann dachaidh nach biodh
sgeul ur air choireiginn aige ; agus bho na
bha e deas-bhriathrach, agus geur-theangach,
chuireadh e bias air naidheachd nach eisdich-
teadh rithe bho dhuine eile. Chordadh e ris
a' mhinistear mhor fein, ged bu trie a bhiodh
iad air gach taobh de 'n teine mar chat mir-
eagach agus cu conasach.

SNAIM AIR A FUASGLADH. 239

Ach thàinig e anmoch, is cha robh Eachann
a' tighinn.

'' Hm ! " theireadh am ministear, 's e
sealltainn rathad an doruis ; ''cha 'n 'eil
fhios ciod è thàinig ort an nochd, Eachainn.
Feumaidh gu 'n d' thug thu do cheann fo d'
sgèith an torn air choireiginn eile."

" Tha luidhte, air son aon rud, gu 'n do
chum an t-sid e. Gu dearbh, cha bhiodh e
fuathasach lurach a nail na monaidhean dubh
ud an nochd, ce 'sam bith ciod è cho eòlach
's a bhiodh duine."

*'Tha rudeiginn an sin. Tha rudeiginn
an sin," ars am ministear. ''Tha mi 'n dòchas
gu 'm bheil e fo dhion, ged tha — an cliobaire
lapach ! "

" U ! Thig e airlomceartna's leòir sa mhead-
uinn," arsa Cailean, 's e faotainn a theangaidh
gu gasda mu 'n cuairt na cainnt Ilich.

"Tha mi 'n dochas gu n tig/' ars am
ministear. '* Cha 'n eil an dùthaich agaibhse
idir cho garbh so."

" 'S gann dith," arsa Cailean.

" U ! Bha mi greis an He, cuideachd,"
ars am Ministear. " Nach boidheach na
cluaintean mu 'n cuairt Chill- Daltain ! Nach
brèagha 'n sealladh e nuair sheallas tu nunn
bho 'n chnoc ghorm ud faisg air an Tigh-

240 DUN-ALUINN.

bhàn ; nuair sheallas tu ri rathad a' chlaidh ! "

Bha Cailean an sàs. Cha robh e riamh an
He, is cha robh fios aige c'àite 'n robh aona
chuid an cladh no Cill-Daltain. Cha robh
aige nis ach an seanchas a stiuradh gu slighe
air choireiginn eile cho luath 's a ghabhadh
dèanamh.

'* Seadh ! " ars esan. '* 'S e sealladh ciat-
ach a th' ann ; ach cha 'n eil e cho brèagha
beanntach so."

Aige so chualas an t-uisge sgailceadh air
na clachan am muigh, s a' ghaoth a' bùirich.

*' O, chuideachd, nach i tha mosach air fas !
Tha mi 'n dòchas g^u 'm bheil an duine bochd
ud fo dhion," arsa Cailean.

'' Tha i mosach da-rireadh. Tha feum
againn air an t-sopaig an nochd, no cha
bhiodh moran fasgaidh againn."

B' i 'n t-sopag an cnocan creagach mu
choinneamh an doruis, a bha cumail dion
air an uaimh, ce 'sam bith an àirde bho 'n
tigeadh a' ghaoth.

Fhuair Cailean a mhiann : fuireach taobh
an fhuaraidh de He. Dh' innis e gu n robh
fiughair aige fein s aig a chompanach an
aghaidh a thoirt taobh eiginn eile. Ach cha
b' ann idir sgith de 'n chuideachd a bha 'm
ministear 's a chompanaich fein.

BAS IS TORRADH DHUIN-ALUINN. J41

CAIBIDEIL XXV.

BÀS IS TÒRRADH DHÙIN-ÀLUINN.

Chaidh cuid mhath de 'n oidhche seachad,
ach cha d' thàinig Eachann. Thuig iad gu 'n
robh e tèaruinte taobh teintein air choireiginn,
's nach leigteadh leas cùram a bhi orra as a
leth. Ghabh iad suipeir anmoch, agus chaidh
iad mu thàmh.

Bha meadhon-latha ann, an là-arna-mhàir-
each mu 'n do smoislich iad. Cha robh iad
ach air an teine fhadadh, 's iad 'nan suidhe
mu n cuairt air, nuair chual iad Eachann
a' tighinn, agus srann shunndach aige air
canntaireachd.

*'Hm!'' ars am ministear, *' tha naidh-
eachd thaitneach air choireiginn air do
shiubhal-sa nuair thàinig thu mach le leithid
so de shid, is tu cho sunndach. Hm ! "

Nuas ghabh Eachann le fonn sunndach.
Gun facal a sgoltadh, ghabh e seachad do
cheann shuas na h-uamha, gun a shuil a
thogail diubh ; agus an suilean-san, mar an
ceudna, air-san, s iad bodhar, dall, balbh.
Leis an aon seirm, thilg Eachann dheth am

242 DUN-ALUINN.

paca. Chuir e làmhan an ceannaibh a leis,
is channtairich is dhanns e.

" Mur a bheil thu air mhisg, tha thu na's
miosa, gharraich. Dean suidhe," ars am
ministear.

*'Ho-ho-hò! Nach ann agamsa tha 'n
naidheachd dhuibhse. Nach d'fhuaireadh
Dùn-àluinn an diùgh 'sa mhaduinn tràth, 'na
chorp ! "

** Ciod è tha thu V ràdh ! Ciod è tha thu
g ràdh ! Bheil thu 'nad cheill fein, a dhuine ?
Ciod è tha thu a' ciallachadh ? Marbhphaisg
ort ! Marbhphaisg ort, a dhuine ! " ars am
ministear, s e tachas a chiabhaig mar bu
ghnàth leis nuair bhiodh e bruidhinn an
dùrachd.

''Tha mi ag ràdh sud," ars Eachann.
'' Fhuair iad Dùn-àluinn aig taobh an rathaid
aig Bealach a' choire, s e 'na bhola/'

'' Am faod sinn do chreidsinn, a dhuine ?
Am faod sinn do chreidsinn ? '' ars am
ministear.

'' Direach ur toil mhath fein, a ruin, a
mhinisteir," ars Eachann. '* Ach tha mise
ag innseadh dhuibh gu 'n d' rinn dràc fiadh-
aich coileach dubh dheth an raoir. Bha e
aig faidhir an t-Sàilein, is nuair nach do thill
e aig am riaghailteach, thionndaidh am baile

BAS IS TORRADH DHUIN-ALUINN. 243

am mach 'ga rùrach ; agus sud mar a fhuair
iad e. Bha dràc fiadhaich 'na laighe marbh
làmh ris. Tha e coltach gu 'n robh an dràc
a' dèanamh air solus a' charbaid 'san dorcha,
agus bhuail e direach Dùn-àluinii an tobar a
pheirceil, agus sgnog se e."

Leis na facail a ràdh leig Eachann a
cheann, air a shocair fein, air a lethtaobh,
is thuof e sorailc le bhois dha fein an taobh
a chinn.

*'Tha e coltach gu 'n do ghabh an t-each
sgaoim nuair thuit Dùn-àluinn am mach as
a' charbad, 's gu 'n deach an roth thar
amhaich. Fhuaireadh an carbad 'na chriuthal
gu h-losal 'san abhainn, s an t-each ag ion-
altradh astar beag air falbh. Sin agaibh
a nis," ars Eachann.

Cha robh Warnock a' tuigsinn ciod e bha
Eachann ag ràdh. Ach an uair a leig Cailean
a thuigsinn da e, leugh iad aodainn a cheile.
Bhruidhinn iad thall s a bhos air na thachair,
's iad 'nan suidhe aig am biadh, no mu 'n
cuairt an teine. Bha Cailean is Warnock
a' cnuasgail an guth beag r' a cheile nuair
gheibheadh iad cothrom. Bha 'n gnothuch
leotha nis, is gach ni air a shocrachadh. Bha
h-uile ceum a ghabhadh iad air an suidheach-
adh, 's cha bhiodh fàillinn 'sa chilis.

244 DUN-ALUINN.

Nuair thug am ministear tarruing air gu 'n
robh lad a' falbh, dh' eirich malaidhean
Eachainn.

'' A' falbh ! A^ falbh ! '' ars esan. '' Nach
eil fhios nach eil iad a' falbh gu deidh an ^
tòrraidh. Ho-ho-hò! Leòra ! bidh tòrradh
an so nach robh riamh a leithid 'san duthaich
bho 'n latha thiodhlaiceadh Lachann Mor
Dhubhairt am Muile an deidh a chorp a thoirt
a He. Ha-ha-hà! O, chlann, eudail, s ann
an sud a bhios an deoch s an t-aran s an
caise !

'*0, Ghormailein shuaraich gun toin, gun
seadh, bi samhach/' ars am ministear. *' An è
sin dòigh a bhruidhneas tu air bàs do chomh-
chreutair. Nach beag iochd a th' annad,
a leasaire gun tuigse ; biodh tùr agad. Co 'd
aig tha fios co 'n uair seach a mhionaid, na s
mo na Dùn-àluinn, a dhuine gun tur, gun
nàire. Is beag fios a th' agad am bi thu beo
la an tòrraidh, ged is dlùth e. Bi faicilleach,
a dhuine. Bi faicilleach."

'* Bithidh mi sin gun teagamh : cho faicill-
each *s gu 'm bi mi aig an tòrradh ma 's
urrainn mi. Tha fios gu 'n teid sibh fein a
dh' fhaicinn na h-ùir ga cur air siiil ur sean
charaid, cuideachd. Ochan ; ochan ! Nach
sibh a chuireas ur ludag ris. Ho-ho ! Bithidh

BAS IS TORRADH DHUIN-ALUINN. 245

oighre ùr air Dùn-àluinn a nis, cuimhnichibh.
* Eachann Dhùin-àluinn,' ars iadsan. Is fhad
o nach robh an t-ainm roimhid air."

"An da, gu dearbh. Is coma ged nach
robh e nis fèin ann/' ars am ministear.

•* An è ainm an duine choir : Eachann ban
nam blàr ? '*

** Seadh ! No ainm an duine gun chòir-
ead idir : Eachann dubh a' phaca," ars am
ministear.

Ghàir each nuair chual iad sud ; is cha
b' urrainn am ministear fein gun triotan a
dhèanamh, cuideachd.

*' Nach dual dha 'n t-ainm ? " ars Eachann ;
**cho dualach ri Cloinn 'Illeathainn fein.
Mar choin ag òl eanaraich, tha ainmean
Chloinn 'Illeathainn : Eachann, Lachann ;
Eachann, Lachann ; Eachann, Lachann ;
Teàrlach."

'*Sguab leat e, ma tà," ars am ministear.
*' Mur a sguab, cha 'n è cion teangaidh a
th' ort. Mur eil i leathann, tha i fada gu
eoir.

Bha a' bhearradaireachd a' tighinn ri each
anabarrach math. Bha 'n dithis cho geur s
cho geur ; is cha robh ach gearradh thall
*s a bhos gus an deach sgonn de n latha
seachad.

246 DUN-ALUINN.

Leig Cailean is Warnock dhiubh falbh,
gun teagamh ; is cha robh an corr de chuid-
eachd na h-uamha diombach.

Thàinig là an tòrraidh. Bha cruinneachadh
mòr ann. Sgeadaich Cailean is Warnock^
gun fhios do chàch, iad fein an aodach reidh.
Thilg iad sean chleocannan turuis orra is
cha 'n aithnichteadh iad ach mar b' àbhaist.

Sheinn a' phiob ''Cumha Mhic Criomainn"
is ''Cumha Mhic an Toisich." Labhair am
feadan na facail is dh' aithris na fir air fad»
'nan inntinnean iad, a' togail nan corrag air
a' bhata. Rinn na duis co-sheirm a' mhulaid
a' freagairt an fheadain bhinn, nuair thoisich
meoir ealanta a' phiobaire air fuasgladh
snaimeannan cruaidh a' chrunn-lùth. Stad
an oiteag air guala na beinne gu h-àrd, is
sheall i as a deidh ag eisdeachd ri luth-chleas
nam meur a' toinneamh s! chiùil leadarra a
tuill an t-seannsair. Thug i leum air falbh
le osann 'na h-uchd, is liubhair i fuaim a' chiuil
do 'n gleann gu h-iosal, gus an d' thàinig
reachd am muineal mhic-talla 'ga thilgeil o
chnoc gu cnoc.

Lean Cailean is Warnock le cheile dluth
do 'n ghiùlan. B' e dleasanas Chailein e,
Ràineas an cladh. Dh'fhosgail an uaigh a
beul, is shluig i suas Cailean Mor Dhùin-

BAS IS TORRADH DHUIN-ALUINN. 247

àluinn. Le Ian a dhuirn de 'n ùir anns an
do chnàmh a mhàthair, chuir Cailean duslach
ri duslach, is sheall na bha mu 'n cuairt air a
cheile. Nuair dh' fhalbh an còmhlan, sheas e
le ceann crom ruisgte aig ceann na h-uaighe;
is dhùisg ionghnadh am measg na cuideachd
'nan suidhe aior a' chosgrais. Rinn e dhleas-
anas, is an sin lean e each.

Bha suil an t-sluaigh air. Bha rudeig^inn
a' toirt buaidh orra. Gun fhios daibh bha 'n
aig^nean air an orluasad le cumhachd diomhair
air choireiginn. Dh' fhairich iad e, ach cha
do thuig. Am beagan ùine dh' fhuasgladh
a' cheist daibh, ged bha i dorch agus soilleir
daibh aig an aon am.

248 DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL XXVI.

AN LÀ AIR TOGAIL.

Chruinnich an tuath do 'n chaisteal. Bha
cuideachd mheasail 'san t-seòmar mhòr
a dèanamh bròin leis a' bhantraich air sgàth
an fhasain. Phlùich Cailean is Warnock
lad fein am measg nan uaislean. Thoisich
Cailean air bruidhinn. Dh' eirich Perkins
gu dubhlanach g an cur am mach le cheile.

'' Leig leotha, na creutairean. Tha 'n
deoch orra," arsa bean Dhùin-àluinn, 's i 'na
suidhe m' an coinneamh an sgeadach ban-
traich, 's a triùir chloinne mu 'n cuairt orra.
'' Leigeadh leotha."

Bhlaiseagain Cailean a bheul, s e air fas
tioram leis an làraich san robh e, le cudthrom
an ni a bha dol a thachairt, is leis a* bhuaidh
a bha fhios aige bhiodh aig an t-soilleireachd
a bha ri teachd cho grad air an t-sluagh a
bha brùchdadh a steach a dhèanamh fearas-
chuideachd air bodaich ura na h-uamha.

Thoisich e. Ars esan : '* Co bhiodh cho
dàna s gu 'n diùltadh e dhòmhsa làrach mo
bhonn de urlar m' athraichean ? "

AN LA AIR TOGAIL. 249

Bha piuthail ghàireachdaich am measg na
cuideachd.

** Co bhiodh cho dàna 's gu 'n diùltadh e
dhòmhsa mo ghuth a thogail fo sparran mo
shinnsearachd ? "

*' Cum suas 1, bhodaich," chualas taobh am
muigh an doruis.

" Co tha cho ladarna 's gu 'm bacadh e
mise thighinn an so a ghabhail seilbh air
oighreachd agus cuid m' athraichean, mar is
i mo choir gu laghail, dligheach ? Co e ?
Oir is mise, le mor dhùrachd do chuid agus
beag dhurachd do chuid eile, Cailean og
Dhùin-àluinn ! "

Leis na facail a ràdh, thilg Cailean dheth
a luirichean. Thionndaidh e mu 'n cuairt
uair no dhà air a shàil am measg na cuid-
eachd, 's a làmhan sgaoilte mach.

Dh' aithnich an sluagh e. Thog iad beuc
aighearach a thug gliong as na soithichean.

** Cailean og ! Cailean og ! Cailean og ! "
chluinnteadh gun stad am muigh 's a stigh.

Thuit Perkins an cathair mar gu 'm fuasg-
ladh a h-uile alt a bha 'na chom. Bha
a' bhantrach 'na suidhe gun deur fala 'na
h-aodann 's a suilean a' leum as a ceann.
Thionndaidh Cailean ri Perkins. ''Agus,
thusa ! " 's e cocadh a chorraig ris ; *' choinn-
17

2SO DUN-ALUINN.

kh sinn roimhid. Fhuair thu as an uair ud,
ach a nis tha thu 'n sàs ; agus as cha 'n fhaigh
thusa. An uair so gheibh thu duals na
h-eucorach ; an uair so theid ceartas a shàs-
achadh ; agus an uair so theid an t-ionracan
'na chuid."

** An te ud a rinn uile e, mo chreach ! Air
a droch cheann tha mo mhallachd uile ; "
arsa Perkins, an eiginn chruaidh.

** Thusa! thusa! gun duine eile ach thusa
a mharbh Seumas Weldon neo-chiontach.
A chealgair, a mhortair," ars a' bhantrach.

''Am marsanta Gallda ! Am marsanta
Gallda ! " chluinnteadh a ceud amhach.

*' A Chailein, eudail, seall cùl a chinn ; seall
CÙ1 a chinn feuch am faic thu an ainfheoil
a chuir mise air. 'S e th' ann gun teagamh.
*S e th' ann. 'S e th' ann ! " ars Eachann
a' phaca, 's e mar gu 'm biodh duine as a
riaghaih. 'ga phlùchadh fein a steach troimh 'n
t-sluagh.

Dh' fhàs Cailean e fein bodhar dall nuair
chual e a' bhantrach. Chaidh Perkins a
rùsgadh. Bha 'n ainfheoil an sud. Agus b' e
sud am marsanta Gallda a shaoileadh a
bha bàthte. Bha chlonta follaiseach. Bha
chomharra 'na chuideachd. Thug e suas
e fein, is thuit e an neul trom.

AN LA AIR TOGAIL. 251

Rinn a' bhantrach seorsa siolaidh a sios.
Bha daonnan stàilinn mhath oirre a sheas-
amh na làraich.

*' Is tu a th' ann. Tha fios gur tu. Ach
tha mise s mo chuid cloinne air do neo-ar-
thaing. 'S mise bean laghail t' athar, agus
so a leanabhan. Gheibh mise coir bantraich ;
agus iadsan coir dhilleachdan, air t' amhaich;
air t' amhaich ! " ars ise, 's i cocadh a corraig
ri Cailean, 's a' bualadh a coise air an ùrlar,
is fiamh gàire an uilc air a beul olc.

*'Ha-ha-hà!" arsa Cailean; ''tha thu
fada, fada air cùl do naidheachd, a bhròineag.
Seall sud ! "

Leis an so, leig Warnock a sios a chleoca
mor luideagach fein, s a ghruag is fheusag,
mar a rinn Cailean ; is, mu choinneamh na
Ban-fhrangaich, 's na ban-eucoirich, sheas e :
a fear-posda laghail a shaoil i bha marbh.

Thug i sgreuch aisde a chaidh troimh gach
ceann a bha stigh ; is le sùil mu seach air
Warnock is air Perkins — no ''Lambton," s e
b' ainm da — is sgreang an uilc 'na h-aodann,
thug i duibh-leum gu ruigheachd air sean
chlaidheamh a bha 'n crochadh ris a' bhalla.
Ach chaidh a cur an sàs. Thàinig crìoch
obann air a droch ghniomharran nuair a
shaoil i bhi aig àird a cluich.

252 DUN-ALUINN.

Chaidh a' phaidhir a chur an làmhan an
lagha, is dh' fhuiling iad le cheile air son an
droch ghniomharran. Fhuair iad priosan
fhad s bu bheò iad.

Ach, bho 'n uair air an do thòisich an
iomairt so, ghabh Cailean seilbh 'na chuid.
Bha mùirn feadh na h-oighreachd uile, is
thogadh an sluagh as a' chlàbar anns an robh
iad iomadh latha fada brònach — seadh, na
bh' ann diubh. Thòisich Cailean air gach ni
a chur air dòigh *sa mhionaid. Chuir e 'm
ministear mor air deagh thigheadas, agus,
mar an ceudna, Eachann a' phaca agus
Bodach-nan-duilleag.

Dh' fhan Warnock comhla ris ùine mhòr.
Chaidh a' bhreug-riochd air chùl, is cha robh
duine dh'ionndrainn Cailean nach d* fhoighn-
ich e air a shon.

Bha dithis a dh' ionndrainn e thar chàich :
Màiri agus Mor Bheag. Cha robh sgeul aig
duine orra, ach gu n deach Mor Bheag a
chur gu togail do Shasunn, agus gu 'n d' fhàg
Màiri 's a màthair greis na deidh. Cha
chualas an corr air Moir Bhig. Ach thàinig
sgeul uaireiginn gu 'n do bhàsaich màthair
Màiri, is gu n robh Màiri fèin a' teagasg
cloinne an teaghlach measail an Lunnainn.
Cha robh an corr sgeul oirre.

AN LA AIR TOGAIL.

253

Rinn Cailean na dh'fhaodadh e g' a faot-
ainn am mach troinih na paipearan ; ach cha
chualas riamh drannadh. Thug e suas dòchas
gu 'm faiceadh no gu 'n tachradh e fein is
iadsan am feasd. Math dh' fhaodteadh nach
robh iad idir beo.

Ghleidh e triùir chloinne athar mu 'n cuairt
air, is rinn e àite 'n deagh bhràthar daibh.
Bha e 'na thoileachadh leis iad a bhi aige nis.
Cha robh atharrach acasan air mar a thàinig
iad. B' e fhuil is fheoil iad ; agus chuir e
roimhe a dhleasanas a dhèanamh riutha.

Bha Màiri daonnan 'na inntinn. Bha e
ga faicinn mu choinneamh a shiil a latha
's a dh' oidhche. Bha e cluinntinn a guth
a' gabhail nan òran ; is thogadh e fein co-
sheirm leatha. Aon latha sin, 's e smaointinn
mar so, bhuail rudeiginn 'na inntinn. Sheas
e. Sheall e mach troimh uinneig. Bhuail e
dhòrn air a bhois. *' Cuiridh mi 'n oreall
gu 'm bheil e agam ! Cuiridh mi 'n geall
gu 'm faigh mi i ! Cuiridh mi 'n geall gu 'm
faigh ! Co dh' ionnsuich * Crodh Chailein '
do 'n chaileig bhig ud ? Cuiridh mi 'n geall
gur h-ise."

Leig e bheachd ri Warnock. Bho 'n cheud
la a thachair iad rinn e sin, is bha Warnock
dileas da. Thog iad orra gu Lunnainn.

254 DUN-ALUINN.

Ràinig iad an tigh anns an robh an tòrachd.
Dh' innis iad ceann an turuis, is cha chuala
muinntir an tighe rud riamh cho neonach.
Bha a' chaileag bheag fein a' gàireachdaich
i bhi 'na meadhon air Cailean 's a leannan
a chur an rathad a cheile. Chaidh an nighean
a thoirt an làthair. Cha robh fios aig Cailean
co-dhiubh bha e 'na sheasamh air a cheann
no air a chasan nuair chual e ceum a' tighinn.
Ach mo thruaighe ! Bha e air a mhealladh.
Cha b' i Màiri bh' ann, no a coltas, no a
h-aogasg. Thuit cridhe Chailein 'na bhrògan.
Rinn e cinnteach gur h-i bhiodh ann.

*' Bha dùil am/' ars esan, ''gur i mo
leannan gu cinnteach a bh' annad, nuair
smaoinich mi gu 'm bu tu a dh' fhaodadh an
t-òran Gàidhlig ud ionnsachadh do 'n chaileig
bhig so."

'' An da," ars ise, *' cha 'n eil Gàidhlig idir
agam, is cha do rinn mi ach an t-òran ionns-
achadh o bhan-chompanaich domh. Is aithne
dhomh moran nighneagan Albannach aig am
bheil gu leoir de Ghàidhlig."

'' Seadh/' arsa Cailean. '' Ciod è 's ainm
do 'n te a dh' ionnsaich * Crodh Chailein '
duit?"

'' Nic Griogair,'* ars ise.

**Nic Griogair ! Nic Griogair ! " arsa

AN LA AIR TOGAIL. 255

Cailean. *' Tha mi aige nis. Sin agad mo
Mhàiri-sa. C ait eil i fuireach ? Sin agad i !
Sin agad i ! " arsa Cailean, 's e spaidsearachd
air an ùrlar.

*' An da, 's e 'Màiri' a th'oirre, gu dearbh,"
ars an nighean.

'' Ach c' ait 'eil i ? " arsa Cailean.

'' Bheir mi chugad i an cùig mionaidean,"
ars an nighean.

*' Greas ort, ma ta. 'S i th' ann ; 's i th' ann!
Tha mi fiosrach gur h-i th'ann," arsa Cail-
ean, s e sràidimeachd gu h-usaideach air an
ùrlar, mar nach biodh duine beo a stigh ach
e fein ; is each a' sealltainn air le 'n suilean
's le 'm beòil.

Thuig Màiri an teachdaireachd — oir s i
bh'ann. Cha ghabh e innseadh mar ghabh
i fein is Cailean an coinneachadh iongantach
a rinn iad an làthair an eadar-chàirdean.

'* Fhuair mi fein is tu fein, a Mhàiri, greim
air a cheile ; agus 's e am bàs a chuireas
eadarainn. Ach am bheil sgeul air Moir
Bhig, mo phiuthar ? "

Sheall Màiri mu 'n cuairt an tighe gun
ghuth a ràdh. Bha fiamh gàire oirre. Cha
d' thubhairt duine guth. Bha Cailean a' feith-
eamh ri freagairt.

'*Sin agad i," arsa Mairi, s i cocadh a

256 DUN-ALUINN.

corraig ris a' chaileig. Dh' fhaodadh tu bhi
cinnteach nach biodhmaid fada bho cheile.
Sin agad i ; is tha i air a deagh ghabhail
aice.

Bha Cailean, 's e mar gu 'm biodh a cheann
air togail. Cha robh e ach a' suathadh s a'
fàisgeadh a shùilean mar gu m biodh e ga
dhèanamh fèin cinnteach nach ann a' bruadar
a bha e. Bha a h-uile rud a bh' ann cho
neònach leis.

Dh'innis an sin Màiri mar a dh' f hag Mor
Bheag i, a dhol a thoirt togail mhath uasail
an Lunnainn dith, ma b' fhior ; mar a chuir i
fear-lorg air a sail ; mar a fhuair e 'na diol-
deirce i air sràidean Lunnainn còmhla ri
mnaoi bhochd a bha reic bhlàithean air an
t-sràid ; mar a fhuair i a goid s a cur an
deagh dhachaidh mar a bha e faicinn.

*' 'S a nis," ars ise, '*nach do rinn mi mo
dhleasanas gus a chuid is fhaide mach ? "

** Rinn, a ruin nam ban/' arsa Cailean,
*' s ni mise riuts' e."

Dh' innis e a shuidheachadh. Dh' innis e
mar thachair aig an tigh is bho 'n tigh ; is
bha Màiri mar gu 'm biodh sgleò air a sùil-
ean. Cha robh na bha stigh ach ag eisdeachd
ris a' chòmhradh gun fhacal a thuigsinn.
B' e còmhdhail mhòr iongantach a bha 'n so.

AN LA AIR TOGAIL. 257

Rug Cailean is Màiri air làmhan air a
cheile an làthair na cuideachd. Leudaich
iad am beachd. B' e sud an reiteach. Ach
cha d'fhuirich e aige sud. Chruinnich bean
an tighe beagan chàirdean. Chaidh cuirm
bhrèagha dhèanamh, cho faisg 's a ghabhadh
e dol air an t-seann dòigh ghasda Ghàidheal-
aich. Rug Cailean is Màiri air làmhan a
cheile thar a' bhùird. Chaidh gloine fion
a dhortadh air an dùirn, agus le cridhealas
mor ghlaodhadh iad mar '' fhear-bainnse " is
mar '* bhean-bainnse/'

An ceann glè bheag iiine, bha iad 'nan
'* daoin' òga" ; agus gun fhios do chreutair
a bha rompa, ràinig Cailean is Màiri Dùn-
àluinn mar fhear 's mar bhean phòsda.

Ged a bha e cho goirid an deidh bàis an
t-sean uachdarain, chaidh greadhnachas mor
a dhèanamh riutha. Fad seachdain, chaidh
an làn-aighear 's an logamail a ghleidheadh
air aghaidh an sud 's an so feadh na h-oighr-
eachd an deidh sàmhchair a thuiteam air
Dùn-àluinn fèin.

2sS DUN-ALUINN.

CAIBIDEIL XXVII.

SORAIDH DO NA GAISGICH.

RiNN Cailean òg uachdaran math ; agus cha
robh a bhean chaomh 'na grabadh 'sam bith
air. Dh' fhàs an sluagh lionmhor agus sona
aon uair eile, agus bliadhna an deidh bliadhna
chiteadh smiiid ga togail an sud 's an so, far
an robh teinteinean fuara fad bhliadhnachan
athaiseach.

Chaidh Mor Bheag fhàgail far an robh i,
a dhol a bhi 'na ban-oighre air na miltean a
bh' aig na h-uaislean a thog i ; ach b' e Dun-
àluinn a dachaidh, is cha deach samhradh
thar a cinn nach robh i tighinn ann fhad
's bu bheò i.

Thog Cailean is Màiri teaghlach beag
bòidheach. Thog iad, cuideachd, an ''gad"
beag a dh' fhàg seann Dùn-àluinn 'na dheidh,
agus thugadh ionnsachadh urramach daibh.

Ach, mu 'n tig an sgeul so gu crich, feumar
aon ni iongantach ainmeachadh.

Cha d' rinn Cailean dearmad air a bhi dol
air cheilidh air a shean chompanaich a bha
leis san uaimh. Cha 'n iarradh e na b' fhèarr

SORAIDH DO NA GAISGICH. 259

na Eachann agus am ministear a chur an
amhaichean a cheile : am ministear ri fior
dha-rireadh, is Eachann a' tarruing as. Cha
toireadh iad drannadh a Bodach-nan-duilleag;
is nuair a bhiodh an dithis eile trod, bhiodh
esan ag eisdeachd s a' gàireachdaich ris fein.
'S e duine ciuin, sàmhach mar so a bh' ann,
agus '' mar lus-an-domhnaich gun mhath
gun chron."

'' Cha d' thàinig e fodham riamh, ged tha
mi cho fad ad chuideachd, fhoighneachd
dhiot ciod è chuir ' Bodach-nan-duilleag' ort.
Ciod è chuir an t-ainm ort ? " ars am minist-
ear mor aon oidhche a thachair Cailean a bhi
leotha air cheilidh.

Bha am ministear 'na shuidhe mu choinn-
eamh an teine, 's a chasan bac-air-oireig, s e
ruith a chorraig air a shocair fein troimh
chiabhagan fada, cleiteach, Hath. Cha robh
fios aig duine riamh ciod è chuir an t-ainm
air ; is cha mhotha dh' fhoighnich duine.

** An da," arsa Bodach-nan-duilleag air a
shocair fein, '' 's e chuir an t-ainm orm : gur
e bocsa dhuilleag na dh'fhàg m' athair agam
de chuid."

'' Dh'fhàg e gu leoir agad air son na dhèan-
adh tu dheth. Ho-ho-ho ! " ars Eachann.

** Thòisich thusa do ghorracail," ars am

26o DUN-ALUINN.

ministear. '' Cha 'n fhèarr thu dad na cathag
am maduinn reothaidh, a ghobhar ghlas gun
eanchainn. Cum, cum am fear a dh' fhàilnich
ort. Ach cha chum gus an cuir am has car
cam a'd pheirceall, a chreutair shuaraich ! "

Thigeadh e cruaidh no bog, cha dèanadh
Eachann ach gàire, abradh am ministear a
roghainn ris.

** Seadh ! " ars am ministear ri Bodach-nan-
duilleag. '* An è sin na dh' fhàg e agad ? "

'*'S è; ach rùchan tioram gun dad a
fhliuchadh e ! " ars Eachann, le lachan gàire.

Thug am ministear sùil gheur air ; ach
cha d' thubhairt e dad, ged a bha furasd
fhaicinn gur e gle bheag a bheireadh air
a làimhseachadh.

*' Seadh ! An robh an corr aig t' athair a
dh' fhàgadh e agad ? '' ars am ministear, 's e
leanmhuinn, is daonnan a chorragan 'na
chiabhaig.

** Bha, na miltean," ars Eachann, 's e
freagairt an toiseach.

'* Bha, direach na miltean," arsa Bodach-
nan-duilleag fein air a shocair.

'' Bocsa dhuilleag," ars am ministear, mar
gu 'm biodh ris fein. '* Bocsa dhuilleag !
Ciod è 'n duine bha 'd athair ? Ciod è bu
chèird dà ? "

SORAIDH DO NA GAISGICH. 261

" Bha duine bh' air a dheagh dhoigh/' ars
am bodach ; **ach duine neonach, cuideachd.
Bu sheann saighdear e: sean chòirneal airm."

*'0, direach," ars am ministear. '*Tha
mi agad a nis. Bha e thairis, tha mi cinnt-
each ? "

-Bha."

*' Is bhuail a' ghrian e ! "

*' Bhuail, tha mi creidsinn/' ars am bodach.

**0, tha mi tuigsinn/* ars am ministear.

Chaidh am ministear greis an trom
smaointinn.

'' An da, tha mi creidsinn gu 'm bheil
barrachd anns na duilleagan na tha thu
smaointinn. Tha h-uile litir 'san aibideil
Ghàidhlig air an ainmeachadh air luibhean.
'S e Beith-luis-nuin a b* fhior cheud ainm
dith. Gabhaidh na duilleagan cur air dhoigh
an deidh a cheile 's gu 'n gabh iad leughadh
mar litir. Bha 'n cleachdadh sin aca san
àirde 'n Ear o chian nan cian. Sin far an
cuala t' athair iomradh air, an glabhcaire.
An robh e riamh am Persia ? ''

-Bha, is anns na h-Innsean," ars am
bodach.

- Seadh ! Ach, co-dhiùbh, bha 'n cleachd-
adh aig na fior shean Ghaidheil, cuideachd.
'S e sean chleachdadh a th' ann. Leig

202 DUN-ALUINN.

fhaicinn domh na duilleagan, a bhothailein.
Fair a nios domh iad."

Thugas na duilleagan an làthair, *nan
sreathan boidheach an sean bhocsa air an
robh dèanamh fìnealta nan Innsean. Ghabh
Cailean 's na bha stigh beachd air a' mhinist-
ear, 's e sealltainn air te an deidh te de na
duilleagan, 's iad de na h-uile seorsa.

'' Direach mar a thubhairt mi," ars am
ministear. '' Direach mar a thubhairt mi.
Seall sin. Sin agad duille na ruis. Sin an
litir ris an abair sinn R," 's e 'ga meamhrach-
adh, s a sealltainn oirre eadar e 's leus.

Thog e 'n sin duilleag eile, is sheall e oirre
gu mionaideach.

''Sin agad," ars esan, ''duille na h-uir.
Sin agad U an Gàidhlig. Sin agad an
t-iubhair a tha seasamh air son na litreach I.
Sin agad, a rithis, duille na gort, is tha i sin
a' seasamh air son G. Nis, nuair a theid na
ceithir duilleagan a leughadh anns an òrdugh
'san d' fhàg t' athair iad anns a' bhocsa so,
ni iad le cheile am facal RUIG."

'''S e duine neonach a bha 'nad athair;
ach bha gliocas ann. Cha n eil teagamh
nach e bh' ann, mar a their iad, ' amadan
glic ' ; is bha rudeiginn annad fein, cuideachd,
ma 's e so na dh' fhàg e agad. Ach air ur

SORAIDH DO NA GAISGICH. 263

socair. Tha 'n t-ordugh 'sam bheil na duill-
eagan so a' ciallachadh rudeiginn. Tha seol-
adh air choireiginn an so. Stadaibh gus an
leugh mi iad."

'' Stadaidh ; stadaidh, gu dearbh fein, ged
a bhiodh sibh gu meadhon latha màireach
ag obair orra," ars Eachann.

Thoisich am ministear air meamhrachadh
nan duilleag, 's e sgriobhadh air paipear litir
an deidh litir. Bha 'n tigh cho sàmhach ris
an uaigh fhad 's a bha e aig an sgrùdadh
dhìomhair so. Bha fiughair aig gach duine
ri radh neònach air choireiginn a chluinntinn.

Mu dheireadh, chriochnaich am ministear
an obair. Dh' fhuasgail e a' cheist.

*' Sin agaibh, a nis, brigh nan duilleag,
biodh e ciallachadh an rud a thogras e. Sin
agaibh e :

^RUIG MAC ILLE-MHÌCHEIL;
IS INNIS GU ^N DO THILL THU NALL.'

'* Sin agad brigh nan duilleag, a DhùghailL
Dean fein an corr."

Tha rudeiginn fo na facail," arsa Cailean.
''Tha rudeiginn aig Mac Ille-Mhicheil ri
radh, ce b' e co e."

'* Aig an agh tha fios," ars Eachann.

** Am bheil thu fein 'ga thuigsinn, a

204 DUN-ALUINN.

Dhùghaill ? Seadh ! Am bheil thu fein ga
thuigsinn ? Cha 'n eil thu fein ao-coltach ri
fear a bhuaileadh 3! ghrian thu uaireiginn
nuair tha thu gabhail s! ghnothuich cho
socrach, a chleòbaire ! " ars am ministear.
Bha dòigh anabarrach goirid aige air bruidh-
inn nuair chitheadh e duine tuathal 'na dhòigh.

''An da," arsa Bodach-nan-duilleag, air a
shocair fein, ''bha caraid aig m' athair an
Dùn-èidinn de 'n ainm sin : Mac Ille-Mhich-
eil, fear lagha.

" Sin e ! " arsa Cailean.

" Tha thu aige ! " ars Eachann.

" Nach d' thubhairt mi riut ! " ars am
ministear.

Bhruidhinn an triùir còmhla.

" An dà," arsa Cailean, " 's e mo bheachd-
sa gu 'm bheil teachdaireachd air choireiginn
an Dùn-èidinn duit."

" Cha 'n eil teagramh ann. Cha 'n eil
teagamh ann/* ars am ministear.

•* Cha 'n eil ni is fèarr dhuit na Dùn-èidinn
a thoirt ort air ball," arsa Cailean. *' Cha
chum airgead no comunn thu, ma tha thu
toileach. Theid mi fein s am ministear leat,
agus seasaidh mi a* chosgais gus an till sinn.
Ciod è tha thusa g ràdh ? "

" Tha mi toileach/' arsa Dughall.

SORAIDH DO NA GAISGICH. 265

*' O, chuideachd ! " ars Eachann. '* Nach
e am ministear a gheibh an latha dheth !
Bheir an turus so 'na chuimhne an uair
bhiodh e falbh dh' ionnsuidh an Ard-shean-
aidh o shean. Nach ann air a bhios a' chuail,
a chlann, eudail ! mu 'n till e — ma leanas e
da àbhaist. Ho-ho-ho!" is bhuail Eachann
a dhà bhois air a cheile.

Am beagan ùine bha 'n comunn deas gn
falbh air an turus àbhachdach. Ràinig iad
Dùn-èidinn. Fhuair iad am mach tigh-
sgriobhaidh Mhic Ille-Mhicheil, is chaidh iad
air beulaibh an fhir-Iagha. B' e Cailean a
b' fhear-labhairt. Leudaich e fàth an turuis.
Dh' innis e an doigh thubaisteach air an
d' fhuair Dughall, mac dligheach a' choirneil,
am mach a' cheud chuid de iarrtas athar.

Dh' eirich am fear-lagha, is fhuair e tiom-
nadh a' choirneil. Leugh e sios i. Mu 'n
d' fhàg Dughall làrach nam bonn, bha e 'na
oighre air fichead mile punnd Sasunnach,
maille ri riadh fad cuig bliadhna deug.

Bha air innseadh anns an sgriobhadh a
dh' fhàg an coirneal, an reuson a chuir gu 'n
d' fhàg e 'n t-airgead 'san doigh neonaich ud.
Bha fios aige gu 'n robh Dughall 'na dhuine
òg, struidheil ; 's na 'm faigheadh e 'm beartas
'na làimh gun mhoran fios air cruaidh-chàs,
18

266 DUN-ALUINN.

no air ana-cothrom an t-saoghail, nach mair-
eadh e fada dha. Dh' fhag e leis an sin a
mhaoin aig a* mhac mar bu choir da ; ach an
doigh a bha cho dorcha nach làimhsicheadh e
sgilHnn am feasd deth. Co-dhiùbh, cha robh
sgeul air Dùghall nuair a bhàsaich athair ;
is cha d' rinn e ach am bocsa fhàgail air
curam neach eile. Ach air a shon sin thàinig
Dùghall gu chuid, ged a bha e anmoch fein.
Thàinig e chuige anns an am sam bu mhath
le athair, nuair bha fios aige ciod e bu chiall
do ghainne.

Nuair thill na fir dachaidh bha fearas-
chuideachd chiatach aca.

Thog Dughall aitreabh bhrèagha air
oighreachd Chailein. Thug e Eachann agus
am ministear mor leis ; agus bha tighinn beò
ròrumach aca fhad 's bu bheò iad. Ach ged
nach leigeadh Eachann a leas e, cha do leig
e 'm paca bhàrr a dhroma fhad s a b' urrainn
e coiseachd. B' e sud a nàdur ; is cha robh
feum a bhi bruidhinn ris.

Phòs Warnock an nighean a lorg Màiri
do Chailean. B' e miann Màiri e ; agus b' e
miann Chailein e, cuideachd. Cha robh
samhradh fhad s bu bheò iad, nach robh iad
a' tighinn do Dhùn-àluinn ; is aig an am sin
bhiodh na fir agus bodaich na h-uamha an

SORAIDH DO NA GAISGICH. 267

còmhnuidh an cuideachd a cheile. Bha 'n
ciiigear dol latha gach bliadhna an rathad
Uaimh-nam-farrabhalach, 's i nis gun duine
ga tadhal mar a b' àbhaist. Bhiodh fleadh-
achas mor aca an sin, agus Eachann neo-ar-
thaing a' toirt gàireachdainn gu leòir dhaibh.
Bha leanmhuinn nàdurra aca air an uaimh ;
agus ged a choimeasadh iad an da latha
r' a cheile — an latha bh' ann 's an latha a
dh'fhalbh — bha làithean na h-uamha a cheart
cho toilichte leis gach fear de 'n chuigear
fhear.

'S iomadh, 's iomadh latha bho na dh'fhalbh
an t-aon mu dheireadh de phriomh phears-
achan na sgeoil so. 'S iomadh latha bho
nadh'fhàg an glun mu dheireadh de shiol
Chailein òig an duthaich. Ach an Dùn-
àluinn bòidheach nan craobh s nan cnoc
fraochach, tha cuimhne fathast orra.

A' CHRIOCH.

Publisher ff Bookseller ^J^^^ To Her Ute Majesty
Special Appointment '^3^^^' Queen Victoria.

A LIST OF BOOKS

PUBLISHED BY

ALEX. GARDNER, PAISLEY.

AUken,— Love in Its Tenderness. By J. R. Aitken. 6s.

Anderson. — Morison-Grant. — Life, Letters, and Last Poems of Lewis Morison-

Grant. By Jessie Annie Anderson. 4«. 6d.
Anderson. — Verses at Kandora. By Thistle Anderson (Mrs. Herbert Fisher).

2s. 6d. nett.

Dives' "Wife, and other Fragments. By Thistle Anderson (Mrs. Her-
bert Fisher). 2s. 6d. nett.

A. 0. i/.— Two Brothers. By A. O. M. 2s. 6d.

Auld. — Lyrics of Labour and other Poems. By Thomas C. Auld.

Ayles. — Gillicolane. By Grueber Ayles. 4s. 6d.

Aytoun. — The Braes o' Balquhidder. By Douglas Aytoun. 6s.

Ballads of the Scottish Border. With Introduction and Notes. Is. Paper

Covers, 6d.
Ballingal.—A Prince of Edom. By J. Ballingal, B.D. 2s. 6d.
Barclay. — A Renewal in the Church. By Rev. P. Barclay, M.A. 2s. 6d. nett.
Beatty.— The Secretar. By W. Beatty. 6s.

The Shadow of the Purple. By W. Beatty. 2s. 6d.

Beddoe. — The Anthropological History of Europe. Being the Rhind Lectures

for 1891. Revised to date. By John Beddoe, M.D., LL.D., F.R.S., etc.

6s. nett.
^^ Belinda's Husband."— l^\a,m Paper* on Subjects Light and Grave. By

"Belinda's Husband." 2s. 6d. nett.
Beveridge. — Sma' Folk and Bairn Days. Translated from the Norse by the

Rev. John Beveridge, M.A. , B.D. Second Edition. 3s. 6d.
Bilton.— The Four Gospels. By Ernest Bilton. 2s. 6d.
Bird.— Falls of Clyde and other Poems. By Robert Bird. 2s. 6d.
Blair. — The Paisley Thread Industry and the Men who Created and Developed

It. By Matthew Blair. 6s. nett.

The Paisley Shawl and the Men who Produced It. By Matthew Blair.

7s. 6d. nett.

A Short History of the Glasgow Technical College (Weaving Branch).

By Matthew Blair. 2s. nett.

Bogatsky.—A Golden Treasury for the Children of God. By Rev. C. H. V.

Bogatsky. Cloth, 2s. Cloth gilt, 2s. 6d.
Boston. — A Soliloquy on the Art of Man-Fishing. By Mr. Thomas Boston,

A.M. Is. 6d. nett.
Brady. — Anglo-Roman Papers. By W. Maziere Brady. Foolscap 4to.

Cloth extra. 7s. 6d.
Brown. — To Those About to Marry : Dont ! Without a Practical Guide. By

M. Harriette Brown. Is. nett.
Brovm. — Gleniffer and Glen Rosa and Other Poems. By William Brown.

Illustrated 3s. 6d. nett.
Burns. — The Selected Works of Robert Burns. Edited by Rhona Sutherland.

Crown 4to. 430 pp. With Illustrations. Price 5s. and 7s. 6d. nett.

JULY, 1912.

2 A LIST OF BOOKS PUBLISHED BY

Browiilie. — Hymns of the Holy Eastern Church. Translated by Rev. John

Brownlie. 3s. 6d. nett.
Hymns from the Greek Office Books : Together with Centos and

Suggestions. Translated by Rev. John Brownlie. 3s. 6d. nett.

Hymns from the East. Translated by Rev. John Brownlie. 3s. 6d. nett.

Hymns of the Apostolic Church. With Introduction and Biographical

Notes. By Rev. John Brownlie, D.D. 3s. 6d. nett.

Hymns from the Morningland. Being Renderings from the Office Books

of the Holy Eastern Church. By Rev. John Brownlie, D.D. 3s. 6d. nett.
Bute. — Coronations — Chiefly Scottish. By the Marquess of Bute, K.T.
7s. 6d. nett.

Essays on Foreign Subjects, By the Marquess of Bute, K.T. 10s. 6d.

Seven Essays on Christian Greece. Translated by the Marquess of Bute,

K.T. 7s. 6d.

St. Andrews (A Rectorial Address). 6d. nett.

Brendan's Fabulous Voyage. 6d. nett.

The Early Days of Sir William Wallace. 6d. nett.

David, Duke of Rothesay. (3d. nett.

Caird. — Sermons. By the late Rev. J. Renny Caird, M.A. With Memoir,

by Rev. Robert Munro, B.D. 3s. 6d. nett.
Colder, — Poems of Life and Work. By Robert H. Calder. 2s. 6d. nett.
Campbell. — Notes on the Ecclesiastical Antiquities of Eastwood Parish. By

the late Rev. George Campbell. 12s. 6d. and 2os. nett.
Campbell — Popular Tales of the West Highlands. By the late J. F. Campbell,

Islay. Four vols. 7a. 6d. each.
Campbell.— The Elder's Prayer-Book. By Rev. Wm. Campbell, B.D. Is.
Cawi^òe^Z.— Gleanings. By W. B. F. Campbell. 2s. 6d. nett.
Car slaw. — Heroes of the Scottish Covenant. By Rev. W. H. Carslaw, D.D.

Vol. I. — James Guthrie, of Fenwick.

II. — Donald Cargill, of the Barony, Glasgow.

III. — James Renwick, the last of the Martyrs.

Is. 6d. nett each. The three vols, in one, 3s. 6d. nett.

Six Martyrs of the First and Second Reformations. Ry Rev. W. H.

Carslaw, D.D. 2s. nett.

Exiles of the Covenant. By Rev. W. H. Carslaw, D.D. 2s. nett.

Chalmers. — Chalmers' Caledonia. 8 vols. 26s. and 40s. per vol. Vol. VIII. —

the Index — sold separately, los. and 25s. nett.
Cheviot. — Proverbs, Proverbial Expressions, and Popular Rhymes of Scotland.

By Andrew Cheviot. 6s. nett.
" Claverhouse.^^ — Gretna Green and Its Traditions. By "Claverhouse." Is. nett
Colvin. — Bell Roger's Loon, and other Stories. By Margaret Colvin. Is. 6d.
Cook. — In a Far Country. By Rev. Thomas Cook, M.A. 3s.
Craigie. — Scandinavian Folk Lore. By W. A. Craigie, M.A., F.S.A. 7s. 6d.
Crawley -Boevey. — Beyond Cloudland. By S. M. Crawley-Boevey. 5s.
Cumming. — Old Times in Scotland : Life, Manners, and Customs. By Alex.

D. Cumming, F.S.A. (Scot.) 3s. 6d. nett.
Cupples. — The Green Hand. By George Cupples. 2s. 6d.
A Spliced Yarn. By George Cupples. Illustrations by Brangwyn.

2s. 6d.
Darling. — Songs from Silence. By Isabella F. Darling. 2s. 6d. nett.
Downie. - The Early Home of Richard Cameron. By J. Downie, M.A. Is. nett.
Drummond. — Life of Robert Nicoll. By the late P. R. Drummond, Perth. 5s.
Edgar.— Ola Church Life in Scotland. By Andrew Edgar, D.D. Second

Series. 7s. 6d.

The Bibles of England. By Andrew Edgar, D.D. 7s. 6d.

Eyre- Todd. —The Glasgow Poets. Edited by George Eyre-Todd. 7s. 6d. nett.
Ferguson. — The King's Friend. By Dugald Ferguson. Third Edition. 3s. 6d.
Fergusson. — The Poems of Robert Fergusson. Edited by Robt. Ford. 5s. nett.

ALEXANDER GARDNER, PAISLEY.

Fergusson. — Alexander Hume. By R. Menzies Fergusson, M.A. 58. nett.

A Student of Nature. By R. Menzies Fergusson, M.A. 48. nett.

A Village Poet. By R. Menzies Fergusson, M.A. .3s. 6d. nett.

Logie : A Parish History. By R. Menzies Fergusson, M.A. 2 vols.

15s. nett. each vol.
The Viking's Bride, and other Poems. By R. Menzies Fergusson,

M.A. 3s.
Fife. -And I Knew It Not. By David Fife. 3s. 6d. nett.
Findlay. — Medici Carmina. By "William Findlay, M.D. 3s. 6d. nett.

Ayrshire Idylls of Other Days. By " George Umber." 5s.

In My Citj' Garden. By " George Umber." 6s.

Robert Ikirns and the Medical Profession. By William Findlay, M.D.

("George Umber.") 6s. nett.
Fittis. — Romantic Narratives from Scottish History and Tradition. By

R. Scott Fittis. 6s.

Sports and Pastimes of Scotland, Historically Illustrated. By Robert

Scott Fittis. 5s. nett.

Fie rning.— Ancient Castles and Mansions of Stirling Nobility. By J. S.

Fleming, F.S.A. 21s. nett.
Ford. — Ballads of Babyland. Selected and edited by Robert Ford. 5s.

Children's Rhymes, Games, Songs, and Stories. By R. Ford. 3s. 6d.

nett.

Ford's Own Humorous Scotch Stories. 1st and 2nd Series, Is. each nett.

Both Series in 1 vol., 2s. 6d. nett.

Poems and Songs of Alexander Rodger. Edited by Robert Ford.

3s. 6d. nett.

Tayside Songs and other Verses, By Robert Ford. .3s. 6d. nett.

The Harp of Perthshire. Edited by Robert Ford. 7s. 6d.

Thistledown. By Robert Ford. 3s. 6d. and Is. nett.

Vagabond Songs and Ballads of Scotland. Edited by R. Ford. 5s. nett.

Miller's " Willie Winkie," and other Songs and Poems. Edited by

Robert Ford. 3s. 6d. nett.

The Heroines of Burns. By Robert Ford. 3s. 6d. nett,

Popular American Readings. Popular English Readings. Popular Irish

Readings, Popular Scotch Readings. Edited by Robert Ford. Is. each.

Also in one vol., 4s.
Forsyth. — Elocution : Simple Rules and Exercises for Correct and Expressive

Reading and Reciting. By John Forsyth. Is. 6d. nett.
Gardner's Verse for Schools. Parts I. and II. 6d. nett each part.
Gentles.— A Plea for the Restoration of Paisley Abbey. By Rev. T. Gentles,

D.D. Is.
Goedwillie. — The World's Memorials of Robert Burns. By E. Goodwillie,

Detroit. With 60 full ])age illustrations. 6s. nett.
Oough.—Scot\&nd in 1298. Edited by Henry Gough. 21s.

The Itinerary of King Edward the First, as far as relates to his Ex-
peditions against Scotland, 1286-1307. By Henry Gough. 2 vols. 30s.
nett.

Granger.- The Average Man, and other Sermons. By the late Rev. William

Granger, M.A., Ayr. 3s. 6d. nett.
Greethead.— Our Future. Edited by Miss Greethead. Is. 6d.
Grey. — The Misanthrope's Heir. By Cyril Grey. 6s. nett.

The Manse Rose. By Cyril Grey. 3s. 6d.

Grosart. — The Verse and Miscellaneous Prose of Alexander Wilson, the

Ornithologist of America. Edited by Rev. A. B. Grosart, LL.D. 2 Vols.

r2s. 6d.
ZTaZ?.— Edith Watson. By Sydney Hall. 3s. 6d.
Handbook to Paisley. 50 Illustrations. Is. nett.
Hantoii. — Drifted Northward. By T. Hanton. Is.
Harvey. — Scottish Chapbook Literature. By William Harvey. 3s. 6d. nett.

4 A LIST OF BOOKS PUBLISHED BY

HalL- The Art of Being Happy. The Art of Being Healthy. The Art of

Being Successful. By Rev. Charles A. Hall. Is. nett each. In one

vol., 3s. nett.
The Manly Life, and How to Live It. By the Rev. Charles A. Hall.

Cloth, Is. ; Paper Covers, 6d.

"The Divinity that Shapes Our Ends." By Rev. Charles A. Hall. Is. nett

Hatherly.— K Treatise on Byzantine Music. By Rev. S. G. Hatherly, Mus.

Bac. (Oxon.). 6s. and 4s.
" God Save the Queen." Supplementary to Dr. Hatherly 's Treatise. 2s.
Uenderland. — The Heart of Bruce. By George Henderland. 2s. 6d. nett.
Henderson. — Anecdotes and Recollections of A. K. H. B. By Rev. D. R.

Henderson, M.A. 6d. nett.
Henderson. — Lady Nairne and Her Songs. By Rev. George Henderson, M.A,,

B.D., Monzie, Crieff. 2s. 6d. nett and 2s. nett.
Hill-A-Hoy-0. By a ''Country Cousin." 2s. 6d.
Hogg. — A Tour in the Highlands in 1803. By James Hogg. 2s. 6d.

Memoir of James Hogg, the Ettrick Shepherd. By his daughter. 5s.

Holmes. — The Teaching of Modern Languages in Schools and Colleges. By

D. T. Holmes, B.A. 2s. nett.

Literary Tours in the Highlands and Islands of Scotland. By D. T.

Holmes, B.A. 4s. 6d. nett.

A Scot in France and Switzerland. By D. T. Holmes, B.A. 4s. 6d. nett.

Hume.— The Practice of Sanctification. By Alexander Hume, B.A. Is. nett.
Hutcheson. — Maisie Warden. By J. D. Hutcheson. 6s.

Hutton. — Life of George Clark Hutton, D.D. By Alexander Oliver, B.A.,

D.D. 3s. 6d. nett.
Isobel Burns (Mrs. Begg). By her Grandson. 2s. 6d.
James. — Poems and Fragments. By Charles James. 3s. 6d.
Jamieson. — Jamieson's Scottish Dictionary. Edited by David Donaldson,

F.E.LS. 5 vols., £8 17s. 6d. ; Large Paper, £14.
New Supplementary Volume (being Vol. V. of above). Edited by

David Donaldson, F.E.LS. 27s. 6d. and 42s.
Jamieson's Scottish Dictionary. Abridged by John Johnstone, and

Revised and Enlarged by Dr. Longmuir. With a Supplementary Addition,

Edited by W. M. Metcalfe, D.D., F.S.A. 1 Vol., Demy 8vo. Upwards

of 1000 pages. 12s. 6d. nett.

The Supplementary Addition may be had separately. 6s. nett.
Johnson. — A Journey to the Western Islands of Scotland in 1773. By Samuel

Johnson, LL.D. New Edition. 2s. 6d. nett.
Kennedy. — David Kennedy, the Scottish Singer : Reminiscences of his Life

and Work. By Marjory Kennedy. And Singing Round the World : a

Narrative of his Colonial Tours. By David Kennedy, Jun. 7s. 6d.
Kennedy. — Reminiscences of Walt Whitman. By W. S. Kennedy. 6s.
Ker. — Mother Lodge, Kilwinning, "The Ancient Lodge of Scotland." By

Rev. W. Lee Ker, Kilwinning. 4s. 6d.
Kerr. — The Scottish Householder's Everyday Guide. A Handbook for the

Voter, Taxpayer, Investor, and Churchgoer. By Clarence G. Kerr.

Crown 8vo. 2s. 6d. nett.
Kilgour. — Twenty Years on Ben Nevis. By Wm. T. Kilgour. 2/6 & 1/6 nett.
Lochabt'r in War and Peace. Illustrated. By Wm. T. Kilgour.

7s. 6d. nett.
King. — Shipwreck Wood : A Story of "Some who lift and some who lean."

By Carrol King. 2s.
Zam^.— The Buke of the Howlat. By Dr. Laing. 12s. 6d.
Lamont. — Poems. By J. K. Lamont. 2s. 6d.

Latto. —Memorials of Auld Lang Syne. By Thomas C. Latto. 4s. 6d. and 2s. 6d.
Latto. — Hew Ainslie : a Pilgrimage to the Land of Burns. Edited by

Thomas C. Latto. 6s.
Zai^.— Dreams o' Hame, and other Scotch Poems, By James D. Law. 6s.

ALEXANDER GARDNER, PAISLEY.

Leitch.—A Scottiah Fly-Fisher. By A. Leitch. Fcap. 4to. Illustrated.

4s. 6d. nett.
Lumsden. — Thoughts for Book Lovers. By Harry S. Lumsden. 28.
Lum^d^n-Aitken. — Historv of the Hammermen of Glasgow. Bv Harry Lums

den, LL.B., and Rev. P. Henderson Aitken, D.Litt. Cr. 4to. 20s. nett.
Macbremen. — Breezes from John o' Groats. By MacBremen. Ss. 6d.

The Death of Lady Wallace : a Poem. By MacBremen. Is.

Afac CoTViick. — Oiteagan *o n lar (Breezes from the West). By J. Mac Cormick.

Edited by M. MacFarlane. 2s. 6d. nett.
Dun-Aluinn ; no. An T-oighre 'na Dhiobarach (Dunaline ; or, The

Banished Heir). By John Mac Cormick. Edited by M. MacFarlane.
Macdonald. —The Husband to Get and to Be. Edited by G. G. Macdonald.

Is. nett.

The Wife to Get. 2s. 6d. nett.

McClelland. — The Church and Parish of Inchinnan. By the Bev. Pwobert

McClelland, minister of the Parish. 3s. 6d. nett.
M^Eioen. — Life Assurance. What to Select. By Robert M'Ewen, Cambus. 3d.
Macfarlane. — The Harp of the Scottish Covenant. Poems, Songs, and Ballads

collected by John Macfarlane. 6s.
Macintosh. -^Irvinedale Chimes. By .John Macintosh. 4s. nett.
Maciniosh. — A Popular Life of Robert Burns. By John Macintosh. 2s. 6d. nett
Mackintosh. — The History of Civilisation in Scotland. By John Mackintosh,

LL.D. 4 vols. £4 4s. Calf Extra, £*5 55. Large Paper, £6 6s.
Mackay. — Where the Heather Grows. By George A. Mackay. 2s. 6d.
Mackean.—The Kings Quhair. Done into English by Wm. Mackean. 2s. 6d.
Mackean. —An Eighteenth Century Lodge in Paislev. By Xorman M.

Mackean, I. P.M. 370, 30'. Illustrated. 2s. 6d. nett.
Madeod. — Satan's Fool. By A. Gordon Macleod. 4s. 6d. nett.

Rachel Penrose. By A. Gordon Macleod. 3s. 6d. nett.

MacLeod. — Wallace: a Poem. Bv Xeil Macleod. Is., post free,
J/'Z)o?ca^/.— Tempted of the Devil. Bv H. C. M'Dowall. 6s.
M'Goum. -Ten Bunyan Talks. By G. W. T. M'Gown. 2s. nett.

A Primer of Burns. By G. W. T. M^TOwn. Is. nett.

M'Kdlar. — Greece : Her Hopes and Troubles. By Campbell M'Kellar. Is.

M'Kendrick. — Christianity and the Sick. By Professor M'Kendrick. Is.

M'Saugkt. — Kilmaurs Parish and Burgh. By D. M'Xaught, Parish School-
master. 36 Illustrations and a Map. 7s. 6d. nett.

MacKenzie. — History of the Outer Hebrides. By William C. MacKenzie.
12s. 6d. nett. Large Paper. 21s.

The Lady of Hu'ta. By Wm. C. MacKenzie, F.S.A. Scot. 6s.

A Short History of the Scottish Hjghlands and Isles. By Wm. C.

MacKenzie. New Edition. 5s. nett.

The Shirra : a Tale of the Isles. By Wm. C. MacKenzie. 6s.

MacKenzie. — History of Kilbarchan Parish. By Robert D. MacKenzie,
minister of the Parish. 21s. nett. Large Paper, 35>. nett.

M^Kerlie. — Historv of the Lands and their Owners in Galloway. Wigtown-
shire. By the late P. H. M'Kerlie, F.S.A. Scot., F.R.G.S., etc. 2 vols.
258. nett.

MacLaine. — My Frien' the Provost. By Hew MacLaine. 6d. nett.

McMillan. — Mainly About Robert Bruce. By Alec McMillan, M.A. Is. nett.

Mac Sicol.— Dare MacDonald. By E. R. MacNicol. 5s.

Macpherson. — History of the Church in Scotland. By Rev. John Macpherson,
M.A. 7s. 6d.

Macrae,- A Feast of Fun. By Rev. David Macrae. 3s. 6d.

National Humour. By Rev. David Macrae. 3s. 6d.

Popping the Question, and other Sketches. By Rev. David Macrae. Is.

The Railway Chase, and other Sketches. By Rev. David Macrae. Is.

Mather. —Poems. By James Mather. 4s.

— ■ Poems. Second Series. By James Mather. 5s. nett.

6 A LIST OF BOOKS PUBLISHED BY

Maughan.'-B.osnesith. : Past and Present. By W. C. Maughan. 5s.
The Garelochside. By W. C. Maughan. 7s. 6d.

Picturesque Musselburgh and Its Golf Links. By W. C. Maughan.

Cloth, Is. 6d. Paper covers, Is. nett.

Menzies.—'N actional Religion. By Rev. Allan Menzies, D.D., St. Andrews. 5s.
Menzies.—IWnstTSited Guide to the Vale of Yarrow. By James M. Menzies.

Is. 6d. nett.
Menzies.— Frovincial Sketches and other Verses. By G. K. Menzies. 2s. 6d.

nett.
Metcalfe. — 8S. Ninian and Machor — the Legends of, in the Scottish Dialect of

the Fourteenth Century. By W. M. Metcalfe, D.D. 10s. 6d. nett. On

Whatman Paper, 15s. nett.

A History of the Shire of Renfrew from the Earliest Times down to

the Close of the Nineteenth Century. By W. M. Metcalfe, D.D., F.S.A
25s. nett. On Whatman Paper, 40s.

History of Paisley. By W. M. Metcalfe, D.D. With Illustrations

and a Map of Paisley. 7s. 6d. nett.
Charters and Documents relating to the Burgh of Paisley. By

W. M. Metcalfe, D.D. 21s. nett.

Ancient Lives of the Scottish Saints. Translated by W. M. Metcalfe,

D.D. i5s. On Whatman Paper, 25s.

Pinkerton's Lives of the Scottish Saints. Revised and enlarged by

W. M. Metcalfe, D.D. 2 vols. 15s. per vol.

The Natural Truth of Christianity. Edited by W. M. Metcalfe, D. D. 5s.

The Reasonableness of Christianity. By W. M. Metcalfe, D.D. 5s.

The Lordship of Paisley Account Book— 1757-1760. By W. M.

Metcalfe, D.D. 6s. nett.

Metcalfe. — The Great Palace of Constantinople. Translated from the Greek
of Dr. A. G. Paspates, by William Metcalfe, B.D. lOs. 6d.

Miller. —Selections from the Works of Hugh Miller. Edited by W. M.
Mackenzie, M.A., F.S.A. (Scot.). 3s. 6d.

Mitchell. — A Popular History of the Highlands and Gaelic Scotland. By
Dr. Dugald Mitchell. 12s. 6d. nett.

The Book of Highland Verse. An (English) Anthology. Consisting

of (a) Translations from Gaelic ; (b) English Verse relating to the High-
lands. Edited, with Notes, by Dr. Dugald Mitchell. 3s. 6d. nett.

Mitchell. — Jephtha : a Drama. Translated by A. G. Mitchell. 3s. 6d. nett.

John the Baptist : a Drama. Translated by A. G. Mitchell. 3s. 6d. nett.

Moffat.— Fvom Ship's-boy to Skipper. By H. Y. Moffat. Is. nett.

Moody. — "Buy the Truth ! " and other Addresses. By Rev. Andrew Moody,
D.D. 2s. 6d. nett.

Morison- Grant. — Protomantis, and other Poems. By L. Morison-Grant. 6s.

Motherwell. — Poems and Songs. By William Motherwell. 6s.

Munro. — Burns' Highland Mary. By Archibald Munro. 3s.

Munro. — Schleiermacher. By Robert Munro, B.D., Old Kilpatrick. 4s. 6d.
nett.

Murray. ~K Handbook of Psychology. By J. Clark Murray, LL.D., F.R.S.C.,
M'Gill College, Montreal. 7s. 6d.

An Introduction to Ethics. By J. Clark Murray, LL.D., etc. 6s. 6d.

A Sketch of the Life and Times of the late David Murray, Esq.,

Provost of Paisley. By his son, J. Clark Murray, LL.D., etc. 4s.

Solomon Maimon. Translated by J. Clark Murray, LL.D., etc. 6s.

Murray. — Kilmacolm : a Parish History. By Rev. Jas. Murray, M.A. 6s.

nett.

Life in Scotland a Hundred Years Ago. By Rev. James Murray, M.A,

Second and Enlarged Edition. 3s. 6d. nett.

Murray. — The Black Book of Paisley and other Manuscripts of the Scoti-

chronicon. By David Murray, LL.D., F.S.A., Scot. 12s. 6d.
Mursell,---T)oie Waggon and the Star. By Walter A. Mursell. 2s. 6d. nett.

ALEXANDER GARDNER, PAISLEY.

Mursell. — Two on a Tour. By Walter A. Mursell. Is. nett. Cloth, Is. 6d.nett.

Sermons on Special Occasions. By Walter A. Mursell. 2s. 6d. nett.

Naismith. — Tlie Young Draper's Guide to Success. By W. Naismith. Is. 6d.

nett.

George Linwood. By W. Naismith. Gs.

iVico^so/i,— Tales of Thule. By John Xicolson 2s.

Shetlan' Hame-Spun. By John Nicolson. 2s.

OcAi7^re€.— Redburn. By Henry Ochiltree. 5s.

On Heather Hills. 2 vols. 21s.

P aier son,— Ij'àuà of My Birth and other Poems. By J. Paterson. 2s. 6d. nett.

Patterson. — The "Cyclops" of Euripides. Edited by John Patterson, B.A.

(Harvard), Louisville, Kentucky, U.S.A. 4s. 6d.
Pfirm.— Divine Breathings. By Christopher Perin. 6d.
Phelps.— The Still Hour. By Rev. Austen Phelps. 6d.
Phillips. — Cora Linn. By J. G. Phillips. 3s. 6d., post free.
James Macpherson the Highland Freebooter. By J. G. Phillips.

3s. 6d.
Philp. — The River and the City. By Rev. George Philp, Glasgow. 6d.
Pride.- A History of the Parish of Neilston. By Dr. Pride. 15s. and 25s.
Rcce-Broion. — The Shadow on the Manse. By Campbell Rae-Brown. 3s. 6d.
Reid. — A Cameronian Apostle. By Professor Reid, D.D. 6s.
Reid. — Poems, Songs, and Sonnets. By Robert Reid (Rob Wanlock). 5s.
Reid. —Problems of this Life — Social and Sacred. By W. Reid. 2s. 6d. nett.
Renfrewshire. Archaeological and Historical Survey of the County, under the

direction of several eminent antiquaries. Lochwinnoch. With numerous

Plates. 2 Tols. 25s. per vol. Large Paper, o7s. 6d.
Renfrewshire — Geographical and Historical. 3d.
Renwick. —Poems and Sonnets. By James Renwick. 2s. 6d.
Rigg. — Nature Lyrics. By James Rigg. 2s. 6d. nett.
Riddell. —Levenside Church, 1786-1910. By Rev. John Riddell, B.D., Renton.

Illustrated. 2s. 6d. nett.
Rohb.— In a Kingdom by the Sea. By T. D. Robb. Is.
Roberts. — A Short Proof that Greek was the Language of Christ. By the late

Professor t'oberts, D.D., St. Andrews. 2s. 6d.
Robertson. — Jockie, and other Songs and Ballads. By A. S. Robertson. Is. 6d.
Robertsoii.— The Stone of Dunalter. By Wm. Robertson, M.D., D.P.H. 3s. 6d.
Robertson — The Lords of Cuningham. By Wm. Robertson. Os.
Ross. -Highland Mary. Edited by John D. Ross. 2s. 6d.

Random Sketches on Scottish Subjects. By John D. Ross. 2s. 6d.

Round Burns' Grave. The Paeans and Dirges of Many Bards. Gathered

together by John D. Ross. 3s. 6d.

Ross.— In the Highlands, and other Poems. By G. R. T. Ross. 3s. 6d. nett.
Roy. — Lilias Garment ; or, For Better for Worse. By Gordon Roy. 6s.
Ruther/icrd.— The Later Years of Saint Paul. By Rev. John Rutherfurd,

B.D. 3s. 6d. nett.
Scotland Eighty Years Ago. Thirty-two Fine Copperplate Etchings of the

Chief Towns and their Surroundings. £5 5s. to subscribers only.
Scott. -Lectures for Club and Cloister. By A. Boyd Scott. 3s. 6d. nett.
Scath.- Rhymes and Lyrics. By Wm. Seath. 3s. 6d. nett.
Semple. — Living in Liberty. By Dugald Semple. Illustrated. 2s. nett.
Silver Aims and Golden Anchors. A Text-Book. Is. nett.
Simpson.— YdLxniMdiY Scottish Birds. By A. Xicol Simpson, F.Z.S. 2s.

Familiar Scottish Animals. By A. Nicol Simpson, F.Z.S. 2s.

Familiar Scottish Sketches. By A. Nicol Simpson, F.Z.S. 2s.

Bobbie Guthrie : a Scotch Laddie. ByA.N. Simpson, F.Z.S. 2s. 6d. nett.

Sinclair.— A Modern Suburb. By R. A. Sinclair. 6s.

*S^'n7?er.— That Loon o' Baxter's. By Rev. J. Skinner. 2s.
Smith. — The New Testament in Braid Scots. Rendered by Rev. Wm. Wye
Smith. New Editiou. 6s. nett.

BOOKS PUBLISHED BY ALEX. GARDNER.

Smith. — Locli Creran. By W. Anderson Smith. 6s.
>Smt^/i.— Scottish Athletic Sports. By W. M'Combie Smith. Is. 6d.
Smith.— The Dalbroom Folks. By Rev. J. Smith, M.A., B.D. 2 vols. 6s.
Snodgrass. — Wit, Wisdom, and Pathos, from the Prose of Heinrich Heine.

Selected and translated by J. Snodgrass. 6s.
Souper. — The Disciple of Love. A Poem. By W. Souper. 2s. 6d.
Stair-Kerr. — Scotland under James IV. By Eric Stair-Kerr. 2s. 6d. nett.
Stenhouse. — Lays from Maoriland. By William M. Stenhouse. 3s. 6d. nett.
Stephen. — Divine and Human Influence. By Kev. R. Stephen, M.A. 2 vols.

5s. nett.
iS^orrie. — London, Borderland, and Other Poems. By James Storrie. 2s. 6d.

nett ; post free, 2s. 9d.
Story. — Health Haunts of the Riviera and South- West of France. By Very

Rev. Principal Stgry, D. D. 3s.

St. Modan of Rosneath. By the Very Rev. Principal Story, D.D. 2s.

Sturrock. —Our Present Hope and Our Future Home. By Rev. J. B. Sturrock,

M.A. 2s. 6d. nett.
Looking Back. A Series of Reminiscences, Sketches, and Studies.

By Rev. J. B. Sturrock, M.A. 2s. 6d. nett.
SywÀngton,— Hints, to Our Boys. By A. J. Symington. Is.
Symington. — The Story of the Covenanter Church. By A. Balfour Symington,

M.A. Is. nett.
Tannahill. — Poems and Songs of Robert Tannahill. Edited by the late David

Semple, F.S.A. New Edition. 3s. 6d. nett.
Taylor.— The Autobiography of Peter Taylor. 3s. 6d.
Taylor. — Twelve Favourite Hymns : their Messages and their Writers. By

Rev. Wm. Taylor, M.A. 2s. nett.
The Lion Rampant : Whose is it? 4d. nett.
The Knight of Snowdon ; or, The Saxon and the Gael. 2s. 6d.
The Leading Aisles. Volume One. 2s. 6d.
Thomson. --The Dunfermline Hammermen. A History of the Incorporation

of Hammermen in Dunfermline. By Daniel Thomson. 5s. nett,
Tweeddale. — Dunty the Droll. By John Tweeddale. Is.
Urie. — Reminiscences of 80 Years. By John Urie. Is. 6d. nett.

Glasgow and Paisley Eighty Years Ago. By John Urie. Is. 6d. nett.

Veitch.—TYie Dean's Daughter. By Sophie F. F. Veitch. 3s. 6d. Paper

Covers, Is. nett.

Duncan Moray, Farmer. By Sophie F. F. Veitch. 6s.

Warrick.— The History of Old Cumnock. By Rev. John Warrick, M.A.
Free Church, Old Cumnock. 7s. 6d. nett.

Watt. — Selected Metrical Psalms and Paraphrases. Selected and edited by
R. MacLean Watt, M.A., B.D. Is. nett.

Whyte. — Naigheachdan Firinneach (True Stories). Vols. I. and II. Trans-
lated into Gaelic by Henry Whyte ("Fionn "), 3s. 6d. per Vol., nett.

Mac-Choinnich. — Eachdraidh a' Phrionnsa ; no, Bliadhna Thearlaich (The
Jacobite Rising of 1745). Le Iain Mac-Choinnich. New Edition. 5s. nett.

Williamson. — Cartsburn and Cartsdyke. By G. Williamson. 25s. and 42s.

Old Greenock. Second Series. Uniform with above.

Wilson. — Survival of the Fittest and Salvation of the Few. 3s. 6d.

Woodrow. — Gardening in the Tropics : being a Sixth Edition of "Gardening

in India," adapted for all Tropical or Semi-Tropical Regions. By G.

Marshall Woodrow, late Professor of Botany, Poona. 10s. 6d. nett.
Wright. ~lj2Àrà Nicoll's Kitchen, and other Sketches of Scottish Life and

Manners. By Joseph Wright. 2s. 6d. nett.
Young. —Scotch Cameos. By John Young. New Edition, Is. and Is. 6d.

Date

Due

\

^

fl

i

J

BOSTON COLLEGE

3 9031 01192293 7

}-plc\ Onrmi nk ^

,inhn

AUTHOR

TITLE

Dunnline or

The Banished

4l(o4

BOSTON COLLEGE LIBRARY

UNIVERSITY HEIGHTS

CHESTNUT HILL. MASS.

Books may be kept for two weeks and may
be renewed for the same period, unless re-
served.

Two cents a day is charged for each book
kept overtime.

If you cannot find what you want, ask the
Librarian who will be glad to help you.

The borrower is responsible for books drawn
on his card and for all fines accruing on the
same.